مرور و نقد کتاب

حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه؛ از نظریه تا عمل

نوشته: سیدمحمد مقیمی[1]

ناشر: جهاد دانشگاهی تهران

سال انتشار: 1405

نگارندگان:

دکتر حسین خنیفر[2]

دکتر سیدمهدی الوانی[3]

مجموعه علمی، پژوهشی ده جلدی حکمرانی دانشگاه کارآفرینانه حاصل تجارب زیسته دانشگاه کارآفرین از حکمت تا تمدن نگاهی شریف ادبی و علمی و تجربی به جهان آکادمیک  است که ابعاد مختلفی را مورد کاوش و کنکاش قرار می‌دهد. در بررسی این اثر به صورت فشرده ابتدا به‌طور کلی و سپس به تفکیک هر ده جلد این مجموعه را مرور می‌کنیم.

این مجموعه ده جلدی که در 3165 صفحه و 350 گفتمان سازمان‌دهی شده درحقیقت، با محوریت مقوله دانشگاه کارآفرین تدوین گردیده است و مباحث علمی و تجارب جهانی از یک‌طرف و تجارب زیسته نویسنده از طرف دیگر در آن تنیده شده است و درصدد و تبیین دانشگاهی است که درحقیقت با عبور از انباشته به سوی یافته‌های جدید و نوآفرینی است (طوسی،1380، ص17). لذا دانشگاه فی نفسه، آنگاه که تنها حافظه‌ای برای انباشت معلومات باشد کتابخانه‌ای خاموش است که در تواتر عبور ایام و گسیختن زمان در دوره‌های بسته اسیر می‌ماند اما وقتی حکمت در رگ‌هایش جاری شود هر کلاسش چشمه‌ای می‌شود که آینده و آیندگان از آن می‌نوشند و دانش و خرد و کمال و کار و ثروت و تولید در آن می‌جوشد و استاد و دانشجو و محقق و کاوشگر در آن می‌خروشد. و درنهایت مروج نوعی الگوی اراده بنیادین در کسب‌وکار و منش و رفتار و دانش و پژوهش ظاهر  و نهادی می‌شود(Guerrero et al 2008).

دانشگاه کارآفرین ساختمانی از سنگ و سیمان نیست. رویدادی تحول‌گرا در تاریخ تعلیم و تربیت آکادمیک است. لحظه‌ای که اندیشه لباس عمل می‌پوشد و دانایی به توانایی تبدیل می‌شود. لذا مختصات خاص خود را در هزاره تغییر و عصر پیل‌افکن تغییر می‌طلبد. لذا مروج ابتکار بین دانش و فعالیت و توانایی، استقلال نسبی و خطرپذیری است (Fitzsimmons and Douglas 2010 p.2).

کارآفرینی و اهتمام در ظهور عینی آن در جامعه پیش از آنکه در کارخانه متولد شود در جان استاد و مدیر و مدبر متولد می‌شود و پیش از آنکه سرمایه خلق کند امید می‌آفریند.

درحقیقت حکمت، نخستین، اجر و پاداش این بنا است زیرا علم بی‌حکمت شمشیری در دست کودک است و درحقیقت، حکمت دانایی را به مسئولیت پیوند می‌دهد و مسئولیت را به آبادانی گره می‌زند و باعث می‌شود تا فرد خود را در برابر جامعه و دانشجو و آینده و کار و تلاش و رقم زدن کارهای بزرگ مسئول بداند و وفق نظر وین اسلو در تبیین فرهنگ کارآفرینانه، و در بعد ششم تحلیل خود، کارآفرین را با تدبیر، جسور و تجربه‌طلب و جویش‌گر معرفی می‌کند که خود را وقف حل مشکلات می‌کند. خواه استاد باشد یا دانشجو.

(Winslow 2020 p.259)

 وآنگهی تمدن واقعی نیز چیزی جز تراکم همین حکمت‌های مسئولانه نیست. تمدن را دیوارها نمی‌سازند. دانشگاه‌ها می‌سازند. و کارآفرینان اندیشه‌ورز آن را تعالی می‌بخشند. آن هم با تعامل و خرد جمعی همان‌گونه که میلر و همکارانش تصریح می‌کنند که همکاری افراد در گروه‌های کارآفرین و به‌گزین و در شبکه‌ها، ابزاری کارآمد برای دستیابی به منابع هستند (Miller et al. 2007. pp.631-665).

و تمدن را تنها برج‌های بلند به تعالی نمی‌رسانند بلکه اندیشه‌ها قد آن را به سپهر متعالی جهان گره می‌زنند. تمدن را نفت و معدن تضمین نمی‌کند. سرمایه انسانی زمینه آن است. دانشگاه کارآفرین دانشگاهی است که  به‌جای حفظ وضع موجود و گذشته، آینده را خلق می‌کند. در این دانشگاه پایان‌نامه پایان راه نیست. آغاز راه است و آزمایشگاه تنها محل آزمایش نیست. آفرینش‌گاه آینده است و کتابخانه انبار کتاب نیست بلکه حافظه زنده تمدن است و استاد ناقل اطلاعات صرف نیست بلکه معمار افق‌ها است و دانشجو مصرف‌کننده دانش نیست آفریننده فرصت‌ها است.

کارآفرینی در این نگاه و در محورهای مختلف مورد بحث در این مجموعه تنها تجارب صرف نیست بلکه نوعی رقم زدن نقشه ارتقای کیفی آینده است و هر ایده بزرگ توان تبدیل به تحول شگرف را دارد و بذری است که اگر در خاک دانشگاه کاشته شود درختی خواهد شد که جامعه در سایه آن آرام می‌گیرد. امروزه جهان نه میان شرق و غرب بلکه میان ملت‌های نوآور و کارآفرین و ملت‌های مصرف‌کننده تقسیم شده است یعنی برخی ملل بازیگر دریای دانش و نوآوری و کارآفرینی و خلق ثروت‌اند و برخی درمقابل فقط تماشاگرند که متحیرانه منتظر تغییر و تطورند.

آینده در این منظر و دیدگاه از آن دانشگاه‌هایی است که بتوانند عقل؛ اخلاق؛ فناوری؛ سرمایه اجتماعی و هویت فرهنگی را در کنار هم بنشانند.

دانشگاه کارآفرین دانشگاهی است که میان حکمت و ثروت جنگی نمی‌بیند زیرا ثروتی که از حکمت برخیزد عدالت می‌آفریند و دانشی که به ثروت مشروع نینجامد در قفس کتاب‌ها زندانی می‌شود. از حکمت تا تمدن سفری است از فرد به جامعه، از کلاس به کارخانه، از پژوهش به پیشرفت، از مقاله به مسئله، از ایده به اقتدار ملی، و دانشگاه کارآفرین درختی است که ریشه‌هایش در فرهنگ و تنه‌اش در علم و شاخه‌هایش در فناوری و برگ‌هایش در نوآوری و میوه‌هایش در تمدن نوین انسانی است و چه زیباست که در این اثر 10 جلدی و مجموعه فاخر حکمرانی دانشگاه کارآفرین از نظریه تا عمل، از دانشگاه به‌عنوان مرکزی که نه تنها فارغ‌التحصیل، بلکه آینده را تربیت می‌کند نام برده شده، دانشگاهی که نه فقط متخصص بلکه حکمت و حکیم آگاه به زمان پرورش می‌دهد و نه فقط مدیر، بلکه تمدن‌ساز تحویل جهان متلاطم امروز می‌دهد.

لذا وفق محتوای این اثر، درحقیقت هر دانشجو فانوسی است که تاریکی فردا را روشن می‌کند و هر استاد فرهیخته‌ای، پلی است بین دانش و ارزش و خالق ثروت فردا، و به قول زنده‌یاد دکتر غلامحسین شکوهی، مربی و استاد، رابط بین روان هیئت‌پذیر متربی و دانشجو و اعتبارات تمدنی و آینده است (شکوهی، 1373، ص 122). و هر پژوهش بسان آجری است بر قلعه و بنای تمدن که با ایمان؛ خرد؛ خلاقیت و مسئولیت بنا می‌شود.

دانشگاه کارآفرین در این اثر پایان یک نظریه نهادین نیست بلکه آغاز یک اثر نوین است.

اثری که در آن حکمت به حرکت تبدیل می‌شود و حرکت به نوآوری می‌رسد و نوآوری منتهی به پیشرفت و پیشرفت، عدالت را رقم می‌زند و عدالت به تمدنی که انسان را نه ابزار توسعه بلکه غایت توسعه می‌داند متصف می‌کند. و این راز بزرگ دانشگاه کارآفرین است که در جای جای این مجموعه ارزشمند و ماندگار و تجارب زیسته و 350 گفتمان به ابعاد پیدا و پنهان آن اشارات دقیق شده است به همین دلیل است که در حکمرانی دانشگاه کارآفرین، از دانشگاهی صحبت می‌شود که از حکمت آغاز می‌شود اما در تمدن به کمال واقعی می‌رسد. در ادامه بعد از تبیین کلیات محتوایی اثر و این مجموعه 10 جلدی، تلاش شده است با روش فشرده‌سازی و نگاه تحلیلی تک تک هر 10 مجلد این موسوعه مورد بحث و بررسی دقیق قرار گیرد و امهات مباحث مورد اشاره قرار گیرد. باشد تا اهل دانش و خرد و پژوهش و جویش و پویش، از این اثر و محتوای ارزشمند آن آگاه و در خدمت به دانشگاه و نسل رمزآگاه حاضر، گام‌های بلندی بردارند.

جلد اول دانشگاه کارآفرین از حکمت تا تمدن

در نخستین جلد و در طلیعه مباحث آن، نویسنده با یک مقدمه علمی و عمیق و پیشگفتاری شفاف، صادقانه و اندیشمندانه ضرورت این کار ارزشمند و دلایل نگارش آن را که جرقه‌اش در سال 1400 و هنگام پذیرش مسئولیت خطیر ریاست دانشگاه تهران (که نماد دیرپای آموزش عالی ایران است) بیان می‌کند و به خوبی محتوای پیوستاری هر ده مجلد را به صورت دقیق و هم‌پیوند با ذکر عناوین مجلدات و عناوین گفتارها پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.

از نکات مثبت جلد اول می‌توان به 1. لحاظ کردن چارچوب مناسب برای این جلد و سپس کل اثر، 2. تعیین تکلیف خواننده با محتوا و اینکه با یک مجموعه متفاوت از زنجیری بودن ارتباط هر 10 جلد با آن، 3. رعایت امتزاج مطالعات موردی گفتمان‌ها در طول مباحث و سپس در هر جلد از مجموعه.

 در مقدمه این جلد نیز شرح کشافی از محتوای مجموعه و در معرفی جلد نخست و 44  گفتمان مطرح شده و ابعاد آن را بیان می‌کند که نگین اصلی مباحث این جلد با تحول آموزش عالی از مدل‌های کلاسیک تا دانشگاه کارآفرینانه آغاز و سپس به ارائه مدل‌های آموزش عالی در سطح بین‌الملل و توسعه مأموریت‌های دانشگاه در قرن بیست و یکم، مباحث را عمیق‌تر می‌کند و نقش دانشگاه‌ها را با مصادر و منابع مختلف بررسی و این نقش را فراتر از تدریس و پژوهش دانسته و چالش‌های معاصر در دانشگاه‌ها را به خوبی کالبدشکافی نموده و به معرفی دقیق دانشگاه کارآفرین و ایده آن که در اواخر قرن بیستم در اروپا برای نخستین بار توسط کلارک در اثر مشهور خود یعنی ایجاد دانشگاه‌های کارآفرینانه: مسیرهای سازمانی گذار، می‌پردازد و سپس در چهارده استناد از بزرگان مدیریت و کارآفرینی تعاریف دقیق این دانشگاه را بیان و سپس شاخص‌ها و الزامات تحقق دانشگاه کارآفرین و فعالیت‌ها و ویژگی‌ها و مدل‌های آن را در این مجلد بیان نموده و بحران علم بدون حکمت را تصریح نموده و با ارائه گفتمان‌های شفاف و مستند به شکل مباحث ویژه نگاشت این اثر را غنی‌تر نموده است. خواندن جلد اول تصویری بزرگ از جهان دانشگاه کارآفرین و رویکرد دنیا به آن پیش رو می‌گذارد. و جالب اینکه از مباحث مختلف آن می‌توان موضوعات مختلف پژوهشی و مدیریتی استخراج نمود. و البته زیبنده است تا در چاپ‌ها و بازنگری بعدی نویسنده محترم، هم درخصوص این جلد و هم کل مجموعه، یک ویراست مجددی انجام شود.

جلد دوم: حکمرانی کارآفرینانه سرمایه انسانی

در جلد دوم نویسنده با انتخاب عنوان دقیق حکمرانی کارآفرینانه؛ سرمایه انسانی دانشگاهی در قالب 332 صفحه به همراه 33 گفتمان و تجربه زیسته خویش، مروری جامع بر مبانی نظری و تجربیات جهانی کارآفرینی اجتماعی دانشگاهی ارائه می‌دهد و به مسئله حکمرانی کارآفرین و مدل‌های رایج اروپایی و آمریکایی و همچنین سیستم‌های کارآفرینی باز، مانند دانشگاه استفان سل ماره در کشور رومانی در شهر سوروچا یا دانشگاهی در اوگاندا و امثالهم پرداخته است و سپس در جدول شماره چهار و در صفحات 81 تا 84 به بیست و یک مطالعه در دانشگاه‌های معتبر پرداخته است. در این اثر بحث جالبی است تحت عنوان دانشگاه به‌مثابه خانواده بزرگ مطرح شده است که نگاهی تازه و اجتماعی-انسانی‌تر به ماهیت و حقیقت و مأموریت دانشگاه در عصر تغییر و هزاره سوم است و در صفحه 106 به سیزده عنوان استعاری پرداخته شده که بسیار ارزشمند است و سپس گفتمان‌های ارزشمندی با عنوان مطالعه موردی، مورد اشاره قرارگرفته است. از دیگر مباحث ارزشمند این مجلد تکریم سرمایه و منابع انسانی یعنی کارکنان و هیئت علمی است که یادآور این جمله آرمسترانگ است که تصریح می‌کند مدیریت منابع انسانی به‌عنوان رویکردی استراتژیک و منسجم برای مدیریت با ارزش‌ترین  سرمایه‌های سازمانی (انسان‌هایی که به صورت فردی و جمعی در جهت کمک به تحقق اهداف سازمان فعالیت می‌کنند) تعریف شده است (Armstrong, 2006,p.6).

چون درحقیقت شناخت هر سازمان مرهون شناخت دقیق افرادی است که در آن مشغول فعالیت هستند. بنابراین سازمانی (مانند دانشگاه) که نیروی انسانی شایسته و نخبه یا بالقوه باصلاحیت را جذب می‌کند و آنها را در جهت عملکرد عالی برمی‌انگیزد و مهارت‌های آنها را بهبود می‌بخشد، همه چیز را برای اثربخش بودن مهیا ساخته و پرداخته است (Parsad, 2005, p.1).

جلد سوم: رهبری آکادمیک و استقلال نهادی دانشگاه کارآفرین

در مجلد سوم با عنوان رهبری آکادمیک و استقلال نهادی دانشگاه کارآفرین نویسنده به خوبی با رویکرد رهبری آکادمیک به مرور جامع و عمیق مبانی نظری و تجربیات جهانی دانشگاه کارآفرین پرداخته و درس‌آموخته‌های تجربی این مباحث را مانند استقلال نهادی؛ بازآرایی ساختار سازمانی؛ سبک رهبری کارآفرینانه و شفافیت و پاسخ‌گویی و امثال آن را در 281 صفحه و 24 گفتمان به تفصیل بیان نموده است و از مباحث ارزشمند این مجلد معماری دانشگاه کارآفرین و جدول مقایسه دقیق دانشگاه‌های سنتی و دانشگاه‌های کارآفرین و همچنین استقلال نهادی و خودمختاری نهادی در پرتوی نظریه نهادی در هزاره سوم است. این اثر نکات کلیدی بسیار ارزشمند همراه با گفتمان‌های شفاف و معین درصدد تبیین ضرورت و اهمیت استقلال نهادی در مؤسسات آموزش عالی است. و تصریح می‌کند که درمجموع دانشگاه کارآفرین یک نهاد پویا و ارزش‌آفرین است که نقش آن صرفاً تولید دانش نیست بلکه تبدیل دانش به نوآوری، ثروت و اثر اجتماعی است. گذار از الگوی سنتی به الگوی کارآفرینانه مستلزم تحولی عمیق در مأموریت، ساختار، حکمرانی و فرهنگ دانشگاه است و مفهوم کارآفرینی دانشگاهی یک مفهوم تکاملی معرفی شده است (Nowak-Mizgalska, 2012, pp.11-25) .

جلد چهارم: رسالت آموزشی و پژوهشی در دانشگاه کارآفرین

در جلد چهارم با عنوان رسالت آموزشی و پژوهشی در دانشگاه کارآفرین در قالب 332 صفحه و 39 گفتمان به بازکاوی رسالت‌مند آموزشی و پژوهشی و مباحث مفصلی درخصوص تجربیات جهانی دانشگاه کارآفرین پرداخته است. در این مجلد جدول‌ها و مطالعات ارزشمندی عرضه شده که به طور مثال می‌توان به جدول مثال‌هایی از متن در مورد مدرسان مدیریت یا کارآفرینی و تمرکز اصلی آنها با رویکرد روش‌شناسانه اشاره کرد.

 همچنین در این مجلد، از مباحث ارزشمند آن می‌توان به موارد مختصر زیر اشاره نمود:

1. ارائه فصل مستقلی درباره پژوهش کارآفرینانه و ابعاد آن مانند پژوهش فرارشته‌ای و همکاری با شرکای خارج از دانشگاه، 2. ترکیب پژوهش بنیادی و کاربردی، 3. پیرامون انتشار و تولید علم و چالش‌ها و ضرورت‌های پیرامونی آن بحث مفصلی ارائه شده است، 4. گفتمان‌های عرضه شده در این مبحث به خوبی تجارب زیسته را بازنمایی کرده است.

جلد پنجم: کارآفرینی دانشجویی و سبک زندگی کارآفرینانه

در جلد پنجم تحت عنوان کارآفرینی دانشجویی و سبک زندگی کارآفرینانه و در قالب 298 صفحه و 32 گفتمان شفاف و راهگشا مروری نظام‌مند بر مبانی نظری و تجربیات ارزشمند دانشگاه کارآفرین با رویکرد رسالت آموزشی و پژوهشی پرداخته شده است. در این جلد دانشگاه‌ها فراتر از مراکز تولید و انتقال دانش معرفی شده و عنوان ارزشمند بازیگران فعال در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع به آنها نسبت داده شده است. ورود بسیار ارزشمند این جلد بر تجارب جهانی کارآفرینی دانشجویی و سبک زندگی دانشجویی را به تفصیل از مفهوم‌شناسی تا کلاس درس و کارآفرینی پروژه دانشگاهی تا فارغ‌التحصیلی و کارآفرینی خوابگاهی و حتی تا بعد از فراغت از تحصیل به خوبی بازکاوی نموده است. از نقاط عطف جلد پنجم صفحات 40 تا 44 است که لیست کامل 52 مطالعه منتخب بین سال‌های 2003 تا 2020 در نشریات بسیار معتبر بین‌المللی پیرامون نقش‌آفرینی و توسعه مدل‌های کارآفرینی برای افزایش مهارت‌های کارآفرینی دانشجویان و یادگیری کارآفرینی تبیین شده است.

 از مباحث ارزشمند این جلد 1. ماهیت‌کاوی کارآفرینی دانشجویی است، 2. گره زدن زلف کیفیت زندگی دانشجویی و سبک زندگی کارآفرینانه و3. راهکارهای ارتقای رفتارهای سالم است.

جلد ششم: زیرساخت‌ها و اقتصاد دانشگاه کارآفرینانه

جلد ششم که تحت عنوان زیرساخت‌ها و اقتصاد دانشگاه کارآفرینانه است و در قالب 276 صفحه و 21 گفتمان تدوین شده است رویکردی حساس و میان‌رشته‌ای را تعقیب می‌کند. همه می‌دانیم که اقتصاد از بنیان‌های مهم عرصه علم و عمل و کارآفرینی است لذا در این مجلد نکات ذیل حائز اهمیت فراوانی است که بر غنای مباحث افزوده است.

1. به مروری نظام‌مند بر مبانی نظری و تجربیات جهانی دانشگاه کارآفرین با رویکرد مالی و زیرساختی دست زده است که بسیار حائز اهمیت است، 2. از مباحث بنیادین این مجلد موضوع عوامل موثر، موانع و مدیریت تحول به سوی نوآوری پایدار در دانشگاه کارآفرین است و یکی از غفلت‌های رایج در نظام آکادمیک را به خوبی تبیین نموده که همان تغییر الگوی دانشگاهی رایج به سوی دانشگاه کارآفرینانه است، 3. از دیگر مباحث بسیار ارزشمند این مجلد پرداختن به شاخص‌های اندازه‌گیری دانشگاه‌های کارآفرینانه به صورت کمی و کیفی در صفحات 87 تا 111 می‌باشد که این بخش می‌تواند الگویی از خودارزیابی به دانشگاه‌ها بدهد، 4. کلیت مباحث و خصوصاً الگوی ارزیابی مسبوق الذکر می‌تواند مبنایی برای پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دکتری دانشجویان علاقه‌مند قرارگیرد، 5. در بخش دوم این مجلد گفتارهای ارزشمند علمی و درس‌آموخته‌های زیرساخت‌ها و اقتصاد دانشگاه کارآفرینانه تبیین شده است، 6. در این جلد به صورت علمی پیرامون نظام مالی و بودجه‌ای و رژیم‌های تأمین مالی دانشگاه‌ها با مطالعات موردی مانند دانشگاه‌های اتریش، نیوزیلند و تجربه زیسته دانشگاه تهران آمار و مدل‌هایی جالب توجه و تجارب قویم بیان شده است، 7. به مبحث پایداری مالی و بهینه‌سازی دارایی‌ها در دانشگاه کارآفرین پرداخته شده است و 8. درنهایت به مبحث بسیار ارزشمند بومی و جهانی سرمایه‌گذاری اجتماعی و مشارکت خیرین در توسعه دانشگاه‌ها و تجارب آمریکا، چین و ایران پرداخته شده است.

جلد هفتم: کارآفرینی علمی و ارتباط دانشگاه- صنعت

در جلد هفتم تحت عنوان کارآفرینی علمی و ارتباط دانشگاه_ صنعت که در قالب 324 صفحه و 39 گفتمان تدوین شده است مروری جامع بر مبانی نظری و تجربیات جهانی دانشگاه کارآفرین با رویکرد ارتباط دانشگاه_ صنعت و با طرح این سؤال مبنایی "به سوی دانشگاه کارآفرینانه‌تر : افسانه یا واقعیت" پرداخته شده است.

از ویژگی‌ها و محاسن این جلد می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

1. تبیین رابطه دانشگاه و صنعت در گذر زمان که در ادامه به 16 مطالعه تجربی منتخب در دانشگاه‌های بین‌المللی در متن این مجلد پرداخته است که بسیار ارزشمند و حائز اهمیت است. 2. طرح، تبیین، تشریح، کالبدشکافی و تحلیل علمی و تجربی از مقوله تجاری‌سازی علم در دانشگاه‌ها و چارچوب اخلاقی آن که  به خوبی مورد بررسی واقع شده است. 3. همچنین در این جلد گفتارهای علمی پیرامون حکمرانی کارآفرینی در دانشگاه حکمت‌بنیان و تمدن‌ساز بیان شده است. 4. از مباحث ارزشمند این جلد نقش پارک‌های علم و فناوری در زیست‌بوم‌های کارآفرینانه است که ضمن تبیین تاریخچه و مفهوم‌شناسی پارک‌های علم و فناوری آن‌هم 5 سال بعد از پایان جنگ جهانی دوم و از دهه 50 تاکنون به نقش مدیریتی و شبکه‌سازی پارک‌های علم و فناوری در توسعه زیست‌بوم‌های کارآفرینانه همراه با مطالعات تجربی پرداخته و به خوبی تبیین شده است. 6. به ارتباط صنعت با دستگاه‌های اجرایی پرداخته شده که با مباحث جدیدی ممزوج گردیده است. 7. درنهایت اینکه محتوای این جلد حاوی عناوین و موضوعات ارزشمند و به‌روز‌شده‌ای برای انجام پژوهش‌های میدانی و اخذ عناوین پایان‌نامه و رساله‌های دکتری می‌باشد.

جلد هشتم: بین‌المللی‌سازی و تعاملات فرامرزی دانشگاه کارآفرینانه

در جلد هشتم این مجموعه که تحت عنوان بین‌المللی‌سازی و تعاملات فرامرزی دانشگاه کارآفرین، و در قالب 322 صفحه و 41 گفتمان تنظیم شده است رویکرد بین‌المللی‌سازی دانشگاه کارآفرین مطمح نظر قرار گرفته است و در این عرصه، دانشگاه کارآفرین سه حلقه‌ای و دانشگاه نسل 3 مورد بحث قرار گرفته و سپس پیرامون دانشگاه کارآفرین و همگرایی جهانی همراه با طرح بحث هم‌افزایی عوامل برون‌زا و درون‌زا در تحول آموزش عالی با درس‌گفتارهایی از کشورهای آمریکا، سوئد، برزیل، ژاپن و چین مورد بررسی واقع شده است.

از نکات مثبت و ارزشمند این مجلد می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

 1. دانشگاه کارآفرین را به‌مثابه تسهیل‌گر بین‌المللی مورد بحث قرار داده که اساس بحث دیپلماسی علمی است. 2. با این دید دانشگاه کارآفرین شاهراه تعاملات فرامرزی و جاده مطمئن برای بین‌المللی‌سازی مطرح شده است. 3. به همین خاطر در دهه‌های گذشته دانشگاه‌ها نه تنها به مراکز تولید و انتقال فناوری تبدیل شده‌اند بلکه به بازیگرانی کلیدی در اقتصاد دانش‌بنیان و رشد اقتصادی نیز بدل شده‌اند. 4. دیگر اینکه، در دانشگاه کارآفرین فرامرز نوعی گذار از آرمان‌گرایی به عمل‌گرایی در دیپلماسی علمی پرداخته شده که در مقاله 2025 واگون سی تورکیان و پیتر گلاکمن تحت عنوان "بازآرایی دیپلماسی علمی دانشگاه‌ها" به بررسی این تحول پرداخته‌اند. 5. همچنین در این جلد به روند جذب دانشجویان بین‌المللی و تحرک جهانی دانشجویان در قاره‌های مختلف که نوعی دیپلماسی علمی است اشاره شده و اطلاعات بسیار ارزشمند همراه با آمار و ارقام دقیق و مستند از صفحه 177 تا 228 ارائه شده است. 6. درنهایت در این جلد بحث بسیار مهم و دقیق پیرامون نظام‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها که امروزه در محافل علمی ارزش دوچندانی یافته است مطرح گردیده (World university ranking) ، ازجمله مانند شانگهای، تایمز، لایدن، وب و متریکس اشاره شده است.

جلد نهم: دانشگاه کارآفرین به‌مثابه دانشگاه فضیلت‌مند

جلد نهم تحت عنوان "دانشگاه کارآفرین به‌مثابه دانشگاه فضیلت‌مند" در 328 صفحه و 40 گفتمان تدوین شده است. این جلد اساساً بر دانشگاه کارآفرینانه پایدار، فضیلت‌گرا و مهذب اشاره کرده است. از ابتدای همین فصل نخست این مجلد جدول‌های ارزشمندی از مقایسه مفهوم‌سازی‌های مختلف از دانشگاه فضیلت‌مند و مطالعات مربوطه ارائه و به تأثیر دانشگاه کارآفرین بر توسعه اقتصادی_اجتماعی و منطقه‌ای اشاره شده است.

از مباحث ارزشمند این مجلد می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

1. در این فصل به اخلاق آکادمیک و دانشگاه فضیلت‌مند به شیوه علمی و پژوهشی اشاره شده، 2. دانشگاه متعهد را مورد بازنمایی قرار داده است، 3. با گفتمان‌های مختلف و تجارب زیسته مباحث را غنی‌سازی نموده است، 4. همچنین یکی از مباحث ارزشمند این مجلد موضوع عدالت جنسیتی و نقش‌آفرینی زنان در آموزش عالی و تبیین و تحلیل تحولات آن از قرن 18 تا زمان حاضر است که به خوبی چالش‌ها، فرصت‌ها، تهدیدها و نکات ارزشمند پیرامونی آن را تشریح نموده و 4. درنهایت به دانشگاه کارآفرین و مأموریت سوم یعنی مشارکت در توسعه اجتماعی و خصوصاً بحث جهاد تبیین مفصلاً پرداخته شده است.

جلد دهم: کارآفرینی اجتماعی دانشگاهی و مسئولیت اجتماعی

جلد دهم که تحت عنوان "کارآفرینی اجتماعی دانشگاهی و مسئولیت اجتماعی" نام‌گذاری شده، در قالب 228 صفحه و 35 گفتمان و تجربه زیسته بیان شده است. درحقیقت مبانی نظری و تجارب جهانی کارآفرینی اجتماعی دانشگاهی از زوایای مختلف مورد بحث و بررسی قرارگرفته و مسئولیت اجتماعی دانشگاه را به طور اختصاصی مورد بحث قرار داده و در هفت محور و بعد کلیدی یعنی دانشجویان، کارکنان، نهادهای تأمین مالی دولتی، دانشگاه‌های همتا، جوامع محلی، محیط زیست و تأمین‌کنندگان را مورد بررسی، بحث و مداقه قرار داده است.

این مجلد نیز نکات ارزشمندی دارد که به طور مختصر شامل:

 1. ارائه گفتمان‌های دقیق و مرتبط که مباحث را ملموس نموده است. 2. از مباحث نوین و بین‌المللی نوین و جدید یعنی دانشگاه سبز و سازگار با محیط زیست و دوستدار طبیعت در دنیای پرتنش صنعتی امروز تحت عنوان "راه به سوی دانشگاه سبز" سخن به میان آمده است. 3. درنهایت در تبیین مسیرهای اثرگذاری دانشگاه‌ها بر جامعه و ترویج ارزش‌های اجتماعی، چهار روش مجرب بین‌المللی را مطرح نموده است که عبارت‌اند از:

1.  دانشگاه به‌عنوان بازیگر اقتصادی

2.  افزایش مهارت‌ها و ظرفیت جذب دانش

3.  پژوهش، نوآوری و تبادل دانش

4.  تعاملات اجتماعی و اثرات گسترده

خلاصه کلام:

جهان امروز و دانشگاه‌های نسل‌های جدید خصوصاً در عصر متلاطم تغییر همواره شاهد تحولات وسیع و دگرگون‌سازی بوده‌اند و مبحث کارآفرینی در این دانشگاه‌ها خصوصاً در دهه‌های اخیر بسیار داغ و سرخط مباحث بوده و هست و در هزاره سوم یکی از مهم‌ترین چالش‌های فراروی جهان آموزش عالی به شمار آمده است. کارآفرینی برخلاف تصور عامه، اشتغال‌زایی و درآمدزایی صرف نیست بلکه وارث پیامدهای متعدد و متنوع و گسترده دیگری مانند خلاقیت، جسارت، نوآوری، توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، عدالت اجتماعی، شادزیستی، امید به زندگی، طراوت بازارشناسی و دانش جدید و پژوهش نوین است. این اثر 10 جلدی تلاشی است در تبیین اثرگذاری دانشگاه کارآفرین بر ارکان و ابعاد جوامع و بالأخص جامعه بوم‌پایه ایران است که مشخصات فرهنگی و جغرافیایی و آکادمیکی خود را دارد. نویسنده آنکه خود بیش از 3 دهه در تمام مقاطع نظام آموزش عالی دارای کرسی‌های تخصصی تدریس و تحقیق و در پست‌های مختلف ازجمله ریاست دانشگاه تهران و ریاست کرسی کارآفرینی یونسکو است، به خوبی با داشتن اشراف کامل بر مباحث از 4 زاویه مختلف آکادمیکی، اجرایی، پژوهشی و تجارب زیسته، دست به تدوین این موسوعه 10 جلدی زده که تلاش ما در این نقدگفتار تحلیلی، معرفی منصفانه این اثر ارزشمند و شجاعانه است چراکه نویسنده در قالب 350 گفتمان ثبت شده و تجربه شده با جسارت تمام عملکرد خویش در دانشگاه تهران را روی دایره ریخته و دید هر منصفی را به قضاوت نشانده است. به قول معروف جسارت به قضاوت نشاندن خویش در برابر خلق را دارد.

به قول حضرت امام علی (علیه السلام)

"مَنْ حَسُنَتْ سَرِیرَتُهُ حَسُنَتْ عَلاَنِیَتُهُ."

"هر که درونش خوب باشد، بیرونش نیز خوب خواهد بود. " (عیون الحکم و المواعظ، جلد۱، ص ۴۳۱)

توان بازکاوی اندیشمندانه و شجاعانه و مستند عملکرد شخصی و ارائه بیلان کار در خفا و علن، از عهده هر مدیری برنمی‌آید. در این اثر، نویسنده در تبیین مصادیق و عملکرد ثبت شده خود به درستی عمل کرده و تجارب زیسته خویش را در امور اجرایی به نمایش گذاشته و مصداق این سخن خاد بن صفوان است که می‌گوید:" انه امرء سریرته کعلانیته، و قوله، کفعله." او مردی است که نهانش مانند آشکارش و گفتارش مانند کردارش است.

و نکته آخری که در این مجموعه تجارب، قابل ارج و توجه است استفاده اصحاب دانش مدیریت و کارآفرینی از آن به‌عنوان سنگ بنای نظریات مدیریت اصیل ایرانی است. کتاب، تجارب زیسته یک مدیر ایرانی در یک نهاد علمی ایرانی را به صورت تفصیلی ارائه می‌دهد و هر تجربه می‌تواند مبنای آزمون‌های علمی قرار گرفته و در قالب یک نظریه تدوین و بازآرایی شود. این شیوه نظریه‌پردازی که مبتنی بر تجارب عملی و در بستر فرهنگی ارزشی جامعه امروز کشور است، بسیار مؤثرتر از روش‌هایی چون کرسی‌های نظریه‌پردازی نتیجه می‌دهد و می‌تواند راه جدیدی را در دانش‌ورزی ایرانی تأسیس نماید، ان شاءالله.