تحلیل تطبیقی مبانی تفسیر فقهی فریقین در استظهار معنای «الصلاة الوسطى»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ التحصیل گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی) ، شماره تماس: 09142353876، reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir
10.22047/hsd.2025.542324.1097
چکیده
زمینه و هدف: مناقشه دیرپای «الصلاة الوسطى» (بقره: ۲۳۸)، بحرانی کلاسیک در استنباط فقهی است که پژوهش‌های پیشین به آن مصداق‌محور نگریسته‌اند. این مقاله با رویکردی تطبیقی-روش‌شناختی، راهکارهای فریقین در مواجهه با تعارض ادله را تحلیل می‌کند. هدف، بازسازی و مقایسه «نظام‌های اولویت‌بندی ادله» در مکاتب اسلامی برای فهم ریشه‌های بنیادین این اختلاف است.

روش: این پژوهش کیفی با روش تحلیل تطبیقی-روش‌شناختی و بر پایه تحلیل محتوای متون اصلی تفسیری، روایی و اصولی فریقین انجام شده است. تحقیق با چارچوب تحلیلی «رویکردهای برون‌متنی» و «درون‌متنی»، به جای دفاع از یک دیدگاه، «پدیدۀ اختلاف» را به عنوان موضوع مطالعه برگزیده است تا منطق استنباط حاکم بر هر مکتب را بازسازی نماید.

یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد ریشۀ اختلاف در مصداق (عصر، ظهر، صبح)، نه تفاوت داده‌ها، بلکه تمایز در مبانی استظهار و نظام اولویت‌بندی ادله است. هر دیدگاه محصول یک منطق استنباطی متفاوت است: منطق «حاکمیت نصّ مفسِّر» و ترجیح حدیث صریح نبوی نزد اکثریت اهل سنت؛ منطق «حاکمیت تبیین معصوم» و اصالت‌بخشی به روایات اهل بیت(ع) نزد امامیه؛ و منطق «حاکمیت انسجام سیاق» و اولویت‌دهی به قرائن داخلی متن نزد شافعیه.

نتیجه‌گیری: فرآیند تفسیر فقهی خنثی نیست و عمیقاً تحت تأثیر مبانی کلامی و اصولی مجتهد قرار دارد. اختلاف بر سر «الصلاة الوسطى»، نزاع بر سر حجیت نهایی منابع معرفتی (حدیث مشهور، تبیین معصوم، یا ساختار متن) در هنگام بحران تفسیری است. این مناقشه، آینۀ تمام‌نمای غنا و پیچیدگی روش‌شناسی اجتهاد در سنت فکری اسلامی به شمار می‌رود.
کلیدواژه‌ها

*قرآن کریم
ابن بابویه، محمد بن علی (۱۴۰۳ ق). معانی الأخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن بابویه، محمد بن علی (۱۴۱۳ ق). من لا یحضره الفقیه (جلد ۱). چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن شهرآشوب، محمد بن على (۱۳۶۹ ش). متشابه القرآن و مختلفه (جلد ۲). قم: بیدار.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۴۱۱ ق). تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب (۱۴۲۲ ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز (جلد ۱). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
بحرانى، یوسف بن احمد (۱۴۰۵ ق). الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره (جلد ۶). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بقاعى، ابراهیم بن عمر (۱۴۲۷ ق). نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور (چاپ سوم)، (جلد ۱). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
بیضاوى، عبدالله بن عمر (۱۴۱۸ ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (جلد ۱). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جصاص، احمد بن على (۱۴۰۵ ق). احکام القرآن (جلد ۲). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حویزى، عبدعلى بن جمعه (۱۴۱۵ ق). تفسیر نور الثقلین (چاپ چهارم)، (جلد ۱). قم: اسماعیلیان.
رشید رضا، محمد (۱۴۱۴ ق). تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)،(جلد ۲). بیروت: دار المعرفه.
زمخشرى، محمود بن عمر (۱۴۰۷ ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل (چاپ سوم)، (جلد ۱). بیروت: دار الکتاب العربی.
سمین، احمد بن یوسف (۱۴۱۴ ق). الدر المصون فى علوم الکتاب المکنون (جلد ۱). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
طبرانی، سلیمان بن احمد (۲۰۰۸ م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (جلد ۱). إربد، اردن: دار الکتاب الثقافی.
طبرسى، فضل بن حسن (۱۳۷۲ ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (جلد ۲)، (چاپ سوم). تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۲ ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى)،(جلد ۲). بیروت: دار المعرفه.
طوسی‌، محمد بن حسن ‌(۱۳۸۷ ق). المبسوط فی فقه الإمامیه (جلد ۱)، (چاپ سوم). تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
علامه حلی، حسن‌ بن یوسف ‌(۱۴۱۲ ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب (جلد ۴). مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه.
علم‌الهدى، على بن الحسین (سید مرتضی) (۱۴۳۱ ق). تفسیر الشریف المرتضى المسمى. ب: نفائس التأویل (جلد ۱). بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
عیاشى، محمد بن مسعود (۱۳۸۰ ق). التفسیر (تفسیر العیاشی) (جلد ۱). تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه.
فخر رازى، محمد بن عمر (۱۴۲۰ ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، (جلد ۶)، (چاپ سوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قاسمی، جمال‌الدین (۱۴۱۸ ق). تفسیر القاسمی المسمى محاسن التأویل (جلد ۲). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (۲۰۰۰ م). لطائف الاشارات: تفسیر صوفى کامل للقرآن الکریم (جلد ۱)، (چاپ سوم). قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
قمى، على بن ابراهیم (۱۳۶۳ ش). تفسیر القمی (جلد ۱)، (چاپ سوم). قم: دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی (جلد ۳).
کیاهراسى، على بن محمد (۱۴۲۲ ق). احکام القرآن (جلد ۱). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
ماوردی، على بن محمد (بی‌تا). النکت و العیون تفسیر الماوردى (جلد ۱). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
محقق حلی‌، جعفر بن حسن ‌(۱۴۰۷ ق). المعتبر فی شرح المختصر (جلد ۲). قم: مؤسسه سید الشهدا علیه السلام.
مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۴ ق). التفسیر الکاشف (جلد ۱). قم: دار الکتاب الإسلامی.
نجفی، محمدحسن (صاحب الجواهر) (۱۴۰۴ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (جلد ۷)، (چاپ هفتم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نحاس، احمد بن محمد (۱۴۲۱ ق). اعراب القرآن (جلد ۱). بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
دوره 7، شماره 13 - شماره پیاپی 13
علوم انسانی
دورۀ هفتـم، بهـار و تابسـتان ،1405شـمارۀ سـیزدهم
مهر 1405
صفحه 219-235