طراحی مدل تحول‌آفرین کسب‌وکار هوشمند مبتنی بر هم‌افزایی هوش مصنوعی و بلاک‌چین در شرکت‌های دانش‌بنیان فناور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدیریت کسب‌وکار، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، ایران
2 گروه علوم تربیتی، واحد بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد، ایران
10.22047/hsd.2026.569117.1125
چکیده
پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل تحول‌آفرین کسب‌وکار هوشمند مبتنی بر هم‌افزایی هوش مصنوعی و بلاک‌چین در شرکت‌های دانش‌بنیان فناور انجام شد. این پژوهش از نوع کاربردی–توسعه‌ای با رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی–کمی) است. در بخش کیفی، با ۱۵ خبره دارای تجربه در حوزه‌های هوش مصنوعی، بلاک‌چین و تحول دیجیتال به روش نمونه‌گیری هدفمند مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته انجام گرفت و پایایی تحلیل با شاخص توافق هولستی به مقدار ۰.۷۶ تأیید شد. در بخش کمی، دیدگاه ۳۰۰ نفر از مدیران شرکت‌های دانش‌بنیان با نمونه‌گیری خوشه‌ای–تصادفی ساده از طریق پرسشنامه گردآوری شد که روایی سازه، همگرا و واگرا و همچنین پایایی (آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی) آن در سطح مطلوب ارزیابی گردید. برای تحلیل داده‌ها از تحلیل کیفی مضمون، مدلسازی ساختاری–تفسیری و روش حداقل مربعات جزئی استفاده شد. یافته‌ها نشان داد سه مؤلفه حکمرانی داده و فناوری، سرمایه انسانی دیجیتال و زیرساخت فناورانه دیجیتال نقش زیربنایی در بکارگیری هوش مصنوعی و بلاک‌چین دارند. این دو فناوری در تعامل هم‌افزا، راهبرد تحول‌آفرینی هوشمند را شکل می‌دهند که بر یکپارچگی فرآیندها، تحول دیجیتال فرآیندها و خودکارسازی فرآیندها اثرگذار است. در نهایت، هوشمندی کسب‌وکار به عنوان پیامد نهایی مدل، بیانگر بلوغ داده‌محور و ارتقای توان تصمیم‌گیری هوشمند در شرکت‌های دانش‌بنیان فناور است.
کلیدواژه‌ها

اقلیمی، محمدامین؛ رونقی، محمدحسین؛ ‌ علی‌محمدلو، مسلم (۱۴۰۲). شناسایی عوامل مؤثر بر پیاده‌سازی موفق سیستم هوشمندی کسب‌وکار در دانشگاه. پژوهش‌های مدیریت منابع سازمانی، ۱۳(۲)، ۵۱-۷۳. https://ormr.modares.ac.ir/article_18409.html
آجرلو، شهرام؛ سردار، سهیلا؛ رجب‌زاده‌قطری، علی؛ عاملی، آنژلا (۱۴۰۲). واکاوی عوامل نوآورانه مؤثر بر وفاداری مشتریان در بازاریابی چندسطحی مبتنی بر هوشمندی کسب‌وکار. توسعه تکنولوژی صنعتی، ۲۱(۵۴)، ۹۳-۱۰۴. https://doi.org/10.22034/jtd.2023.705315 
آذر، عادل؛ خسروانی، فرزانه؛ جلالی، رضا (1400). تحقیق در عملیات نرم. تهران: سازمان مدیریت صنعتی.
باقری، علی؛ رادفر، رضا؛ قاضی‌نوری، سپهر (۱۴۰۳). ارزیابی سطح دیجیتالی‌بودن فرایند نوآوری با رویکرد هوش مصنوعی در تحول دیجیتال شرکت‌های دانش‌بنیان. ارزش‌آفرینی در مدیریت کسب‌وکار، ۴(۴)، ۷۱–۹۶. https://doi.org/10.22034/jvcbm.2024.472784.1420
بجانی، رحیم؛ عباسی، رضوان؛ ‌ ثنایی، محمدرضا (۱۴۰۴). شناسایی عوامل مؤثر بر تحول دیجیتال مبتنی بر هوش مصنوعی در کسب‌وکارهای الکترونیک. مدیریت استراتژیک هوشمند، ۴(۲)، ۳۳۰–۳۵۴. https://doi.org/.3.2.11235564.3588787908814
حبیبی، آرش؛ آفریدی، صنم (1401). تصمیم‌گیری چندشاخصه. تهران: نارون‌دانش.
حبیبی، آرش؛ جلال‌نیا، راحله (1401). حداقل مربعات جزئی. تهران: نارون‌دانش.
شادپور، مارال؛ شاهرودی، کامبیز؛ دل‌افروز، نرگس (1404). مدلی برای کاهش ریزش مشتریان با استفاده از مدیریت ارتباط با مشتری مبتنی بر هوش مصنوعی در صنعت بیمه. مطالعات مدیریت کسب‌وکار هوشمند، ۱۳(۵۲)، ۱۸۹–۲۳۰. https://doi.org/10.22054/ims.2025.81499.2507
شکوری هشجین، شهامت (۱۴۰۳). تحول دیجیتال و عوامل مؤثر بر نوآوری کسب‌وکار. مدیریت کسب‌وکار، ۱۶(۶۳)، ۷۸-۹۳. https://sanad.iau.ir/Journal/bmj/Article/1068941/FullText
صابری، ماهان؛ نظرنیا، شایان؛ خلیلی‌فر، احمد (1403). استفاده از بلاک‌چین در تدوین استراتژی‌های سازمانی: چشم‌انداز جدید امنیت و شفافیت. مدیریت استراتژیک هوشمند، 3(4)، 47-66. https://doi.org/bumara.3.2.15564.35879843315
صادقی، حمید؛ موسوی، سیدعبدالله امین؛ راه‌چمنی، احمد (۱۴۰۳). بررسی تأثیر مدیریت تغییر بر لایه‌های هوشمندی کسب‌وکار جهت بهبود ارتباط بین دانشگاه و صنعت (مطالعه موردی: پارک علم و فناوری دانشگاه تهران). مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، ۱۲(۳۲)، ۲۶۱-۲۸۰. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25887467.1403.8.32.9.7
صادقیان، امیرعباس (1404). هوش مصنوعی در حکمرانی و حکمرانی هوش مصنوعی. رویکردهای نو در مدیریت دولتی، ۲(۳)، ۱–۳۶. https://www.doi.org/10.71815/jnapa.2025.1200094
عزیزی، محمدمهدی (1404). تأثیر هوشمندی کسب‌وکار بر چالاکی شرکت‌ها با توجه به نقش متغیرهای سازگاری راهبردی و ابتکار سازمانی. مطالعات مدیریت و حسابداری، ۱۱(۱)، ۱۶۱-۱۷۷.
علیرضایی، حامد؛ کاظمی، مصطفی؛ مهرآیین، محمد؛ قنبری، رضا (1404). احصا و مدل‌سازی شاخص‌های تأثیرگذار بر شفافیت زنجیره تأمین مبتنی بر بلاک‌چین در صنعت پتروشیمی کشور. مطالعات راهبردی در صنعت نفت و انرژی، ۱۶(۶۵)، ۱–۲۰. http://iieshrm.ir/article-1-1801-fa.html
قجری، سمیه (1404). تأثیر فناوری بلاک‌چین بر فرایندهای اداری با تأکید بر تقویت شفافیت، کارآیی و اعتماد. رویکردهای نو در مدیریت دولتی، ۲(۲)، ۸۸–۱۰۹. https://doi.org/https://doi.org/10.71815/jnapa.2025.1194698
قنبری‌قشلاقی، زهرا؛ صامتی‌مقدم، شبنم (1404). بررسی نقش فناوری‌های نوظهور (بلاک‌چین و هوش مصنوعی) در تحول الگوهای سرمایه‌گذاری در تولید دانش بنیان، دهمین کنفرانس بین‌المللی مدیریت، علوم انسانی و رفتاری در ایران و جهان اسلام، تهران. https://civilica.com/doc/2295362
مهدی‌زاده‌طاهری، رضا؛ صفری، زهرا؛ رضایی‌نژاد، افسانه (۱۴۰۳). مروری بر روش‌های مختلف پیاده‌سازی بلاک‌چین با کمک هوش مصنوعی، نهمین همایش ملی مطالعات و تحقیقات نوین در حوزه علوم کامپیوتر، برق و مکانیک ایران، تهران. https://civilica.com/doc/2021580
نظری جشن‌آبادی، جواد؛ رونقی، محمدحسین؛ علیمحمدلو، مسلم؛ ابراهیمی، ابوالقاسم (۱۴۰۲). چارچوب عوامل مؤثر بر بلوغ هوشمندی کسب‌وکار. مطالعات مدیریت کسب‌وکار هوشمند، ۱۲(۴۶) ، ۱۰۶-۱۲۹. https://doi.org/10.22054/ims.2023.74305.2346
 
Alim, I., Imtiaz, N., Al Prince, A., & Hasan, M. A. (2025). Ai and blockchain integration: Driving strategic business advancements in the intelligent era. Journal of Engineering and Computational Intelligence Review, 3(2), 38-50. https://doi.org/10.1007/s10796-022-10279-0
Basri, T., Fahad, M., Veisieh, D., Ouaissa, M., & Ouaissa, M. (2024). Artificial intelligence for startups and innovation. In Future tech startups and innovation in the age of AI (pp. 1-20). CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781032715957-1
Bolanos, F., Salatino, A., Osborne, F., & Motta, E. (2024). Artificial intelligence for literature reviews: Opportunities and challenges. Artificial Intelligence Review, 57(10), 259. https://doi.org/10.1007/s10462-024-10902-3
Braun, V., & Clarke, V. (2022). Thematic analysis: A practical guide. Sage.
Dong, S., Abbas, K., Li, M., & Kamruzzaman, J. (2023). Blockchain technology and application: an overview. PeerJ Computer Science, 43(15), 1140-1172. https://doi.org/10.7717/peerj-cs.1705
Holsti, O. R. (1969). Content analysis for the social sciences and humanities, Reading, MA: Addison-Wesley.
Khan, A. A., Laghari, A. A., Li, P., Dootio, M. A., & Karim, S. (2023). The collaborative role of blockchain, artificial intelligence, and industrial internet of things in digitalization of small and medium-size enterprises. Scientific Reports, 13(1), 1656. https://doi.org/10.1038/s41598-023-28707-9
Khang, A., Misra, A., Gupta, S. K., & Shah, V. (2023). AI-Aided IoT technologies and applications for smart business and production. CRC Press.
Mohammed, A., & Sundararajan, S. (2023). Emerging trends of business transformation. MSNIM Management Review, 1, 36-44.
Omoush, K., Lassala, C., & Ribeiro-Navarrete, S. (2025). The role of digital business transformation in frugal innovation and SMEs’ resilience in emerging markets. International Journal of Emerging Markets, 20(1), 366-386. https://doi.org/10.1108/IJOEM-12-2022-1937
Ressi, D., Romanello, R., Piazza, C., & Rossi, S. (2024). AI-enhanced blockchain technology: A review of advancements and opportunities. Journal of Network and Computer Applications, 225, 103858. https://doi.org/10.1016/j.jnca.2024.103858
Salama, R., Alturjman, S., Altrjman, C., & Al-Turjman, F. (2024). An Overview of the Applications of Blockchain and AI in Business. NEU Journal for Artificial Intelligence and Internet of Things, 3(1).
Shafik, W. (2025). Emerging Technologies for Small and Medium Enterprises (SMEs) Growth: ChatGPT, Blockchain, Robotics, and Artificial Intelligence. Fostering Economic Diversification and Sustainable Business Through Digital Intelligence, 173-196. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-8492-3.ch009
Sharma, A., & Mishra, A. (2025). The Role of Artificial Intelligence and Blockchain Technology in Crisis Management, Startup Growth, and Sustainable Future. American Journal of Business Science Philosophy (AJBSP), 2(1), 12-22. https://orcid.org/0000-0002-0098-6274
Trawnih, A., Yaseen, H., Alsoud, M. A., Al-Salim, M. A., & Hattar, C. (2025). Empowering Startup Supply Chain: Exploring the Integration of SCF, AI, Blockchain, and Trust. Logistics, 9(2), 69. https://doi.org/10.3390/logistics9020069
Wang, S., Wang, F., Zhu, Z., Wang, J., Tran, T., & Du, Z. (2024). Artificial intelligence in education: A systematic literature review. Expert Systems with Applications, 252, 124-167. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2024.124167
Wu, M., & Qin, X. (2024). AI based smart business management and control analysis based decision making by machine learning model. Entertainment Computing, 51, 100724. https://doi.org/10.1016/j.entcom.2024.100724
دوره 7، شماره 13 - شماره پیاپی 13
علوم انسانی
دورۀ هفتـم، بهـار و تابسـتان ،1405شـمارۀ سـیزدهم
مهر 1405
صفحه 191-218