جستاری در ریشه‌های تاریخی و بنیان‌های علمی اصول فرادستی حقوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه تهران
چکیده
مقاله حاضر با هدف تبیین ریشه‌های تاریخی و بنیان‌های علمی اصول فرادستی حقوق، به ‏تحلیل انتقادی جایگاه آن‌ها در نظم حقوقی مدرن می‌پردازد. مسئله اصلی، چیستی و ‏حدود مفهومی اصول فرادستی در تقابل یا تعامل با اصول کلی، قواعد فرادستوری و ‏روایت‌گرایی حقوقی است. فرضیه محوری پژوهش آن است که اصول فرادستی نه‌تنها ‏برخاسته از سنت عقل‌گرایی حقوق طبیعی و حقوق تحلیلی‌اند، بلکه در بستر روایت‌های ‏تاریخی و ساختارهای تفسیری نوین نیز قابلیت بازیابی دارند. روش تحقیق در این نوشتار، ‏توصیفی تحلیلی با رویکردی میان‌رشته‌ای است که از منابع فلسفه حقوق، حقوق اساسی ‏تطبیقی و نظریه روایت بهره می‌برد. جنبه نوآوری موضوع پژوهش، در ارائه قرائتی تلفیقی از ‏اصول فرادستی به‌مثابه مفاهیم نه صرفا انتزاعی، بلکه دارای کارکرد عملی در نظام‌های ‏حقوقی روایت‌محور و عدالت‌مدار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اصول مزبور، به‌ویژه در ‏قالب عدالت، کرامت انسانی، و عقلانیت شکلی، واجد کارکرد فراتحمیلی بوده و در فرآیند ‏داوری‌های قضایی و تفسیرهای قانون اساسی نقشی ساختاری ایفا می‌کنند. نتیجه‌گیری ‏نهایی آن است که اصول فرادستی به‌رغم ظاهر انتزاعی، در عمل به مثابه «جهت‌نماهای ‏معنایی» در نظم حقوقی قابل بازشناسی‌اند‎.‎
کلیدواژه‌ها

الف) منابع فارسی
1)      امامی، سید حسن (1378). حقوق مدنی، جلد اول، تهران: انتشارات اسلامیه.
2)      بولانژه، ژان (1376). اصول کلّی حقوق و حقوق موضوعه، ترجمۀ علیرضا محمدزادۀ وادقانی، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شمارۀ 36.
3)      جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1387). ترمینولوژی حقوق، تهران: میزان.
4)      جعفری­تبار، حسن (1388). فلسفۀ تفسیری حقوق، چاپ اول، تهران: شرکت سهامی انتشار.
5)      جغتائی، عباس و همکاران (1398). قلمرو اجرایی اصول حقوقی و رابطة آنها با منابع معتبر اسلامی و فتاوی، نشریه علمی پژوهشی فقه و حقوق اسلامی، سال دهم، شماره 18، صص 279 303.
6)      جوینی، عطاملک (1382). تاریخ جهانگشا، به تصحیح و اهتمام محمد قزوینی، تهران: دنیای کتاب.
7)      حمیدی، فرشید (1391). مبانی و کارکردهای اصول کلی حقوقی در نظام حقوق بین‌الملل، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
8)      حیاتی، علی عباس (1397). مطالعۀ اصل حقوقی و مقایسۀ آن با قاعدۀ حقوقی (مطالعۀ تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه)، دو فصلنامۀ عملی پژوهشی دانش حقوق مدنی، سال هفتم، شمارۀ 2.
9)      حسینی، مرتضی (۱۳۹۸). مبانی حاکمیت قانون در نظام‌های حقوقی تطبیقی، تهران: پژوهشگاه قوه قضائیه.
10)   حسن‌زاده، رضا (۱۳۹۸). فلسفه حقوق طبیعی و تحولات آن در غرب. تهران: نشر میزان.
11)   شریفی، نسرین (۱۴۰۰). حقوق بشر در پرتو اسناد بین‌المللی و نظام‌های حقوقی تطبیقی، قم: انتشارات پژوهشکده حقوق بشر اسلامی.
12)   شریفی، نرگس؛ کیهانلو، فاطمه (1403). کاربرد اصول کلی حقوقی در حقوق بین‌الملل کیفری با تأکید بر رویه قضایی دیوان کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره۵۴، شماره۱، صص25-47.
13)  ریپر، ژرژ (1396). نیروهای سازندۀ حقوق، ترجمۀ رضا شکوهی­زاده، چاپ اول، تهران: انتشارات مجد.
14)   صادقی، محسن (1384). اصول حقوقی و جایگاه آن در حقوق موضوعه، چاپ اول، تهران: میزان.
15)   صالحی، ناصر (۱۳۹۷). فرهنگ و حقوق: بررسی تطبیقی اصول بنیادین در جوامع مختلف. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
16)   علیزاده، محمدرضا (۱۴۰۱). نظریه‌های حقوقی؛ از حقوق طبیعی تا حقوق پوزیتیو، تهران: نشر میزان.
17)   فیاض­بخش، مرجانه و همکاران (1397). «نقش اصول حقوقی در رفع اجمال و سکوت حقوق ایران (در پرتو مادۀ 3 آیین دادرسی مدنی 1379)»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال دهم، شمارۀ 19.
18)   قاضی، ابوالفضل (۱۳۹۴). مبانی فلسفه حقوق. تهران: سمت.
19)   قنواتی، جلیل (1388). اصول حقوق قراردادهای اروپایی: حامل سنت‌ها، پاسخگوی نیازها، دوفصلنامة علمی حقوق تطبیقی، سال پانزدهم، شماره 76، صص 45-68.
20)   کاتوزیان، ناصر (1376). جایگاه حقوق اسلامی در نظم حقوقی، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شمارۀ 36.
21)   کاتوزیان، ناصر (1385). فلسفۀ حقوق، جلد سوم، چاپ پنجم، تهران: نشر میزان.
22)   کاتوزیان، ناصر (1379). کلیات حقوق (نظریة عمومی)، چاپ اول، تهران: شرکت سهامی انتشار.
23)   -----------(1376). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، چاپ بیست و دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
24)   گرجی ازندریانی، علی­اکبر (1390). ده فرمان حقوق عمومی: تأملی دربارۀ اصول و مفاهیم بنیادین حقوق عمومی، فصلنامۀ حقوق، دورۀ 41، شمارۀ 2.
25)   لوی برول، هانری (1370). جامعه­شناسی حقوق، ترجمة ابوالفضل قاضی شریعت­پناهی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 
26)   محمودی کردی، زهرا (1397). ماهیّت اصول کلّی حقوق و کارکردهای آن در حقوق بین­الملل، مجلۀ حقوقی بین­المللی، دوره35، شمارۀ 58.
27)   مرادی، علی (۱۴۰۰). قرارداد اجتماعی و تحول حقوق بشر در عصر روشنگری. تهران: انتشارات سمت.
28)   مهرپور، حسین و صفری، سجاد (1397). روح قانون در حقوق ایران، مجلۀ حقوقی دادگستری، سال هشتاد و دوم، شمارۀ 103.
29)   موسوی، سید فضل الله و چهل­تنی، سید مهدی (1403). ماهیت، تحولات و منابع حقوق بین­الملل عمومی 1 (رویکردی جدید)، تهران: سمت.
30)   نجفی، محسن (۱۳۹۹). روش‌شناسی تفسیر حقوقی و اصول بنیادین در حقوق عمومی، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
31)   نصیری، علی (۱۳۹۹). نظریه حقوق و اصول کلی. تهران: سمت.
 
ب) منابع عربی
1)      العکیلی، علی مجید (1396). الحمایة الدستوریة لفکرة النظام العام، القاهرة: المرکز العربی للنشر و التوزیع.
2)      أبو الولید محمد بن عبد الله الشاطبی (2002). الْموافقات فی أَحکام الشریعة، بیروت: دار المعرفة.
3)      ولد علی بشبلی، شبلی محمد (2018). المبادئ العامة للقانون فی المادة الإداریة، مجلة دولیة محکمة تصدرها جامعة د/مولای طاهر بسعیدة، الجزائر، شمارة 10، صص733-754.
4)      عبد الوهاب اللاذقی الأزم (2018). الفکر القانونی المعاصر بین التراث والتجدید، بیروت: دار العلم للملایین.
5)      موقع المحاماة: http://www.mohamah.net، تصفح فی: 30/06/2015.
6)      مقدمة اصول کلی حاکم بر جامعة الجزائر (1996). روزنامه رسمی شماره ۱۴ سال ۲۰۱۶.
7)      دﻳﺒﺎﺟﺔ دﺳﺘﻮر 1996 و اﻟﺒﺎب اﻷول ﻣﻨﻪ اﻌﻨﻮن ﺑـ«اﺒﺎدئ اﻟﻌﺎﻣﺔ اﻟ ﻜم المجتمع اﺰاﺋﺮی»:ج.ر- ع 14 ﻟﺴﻨﺔ 2016.
8)      یوسف القرضاوی (2010). مقاصد الشریعة الإسلامیة، القاهرة: دار الشروق.
دوره 6، شماره 12 - شماره پیاپی 12
علوم انسانی
دورۀ ششم، پاییز و زمستان 1404 ، شمارۀ دوازدهم
اسفند 1404
صفحه 145-168