ظرفیت‌های توسعه فناوری هوش مصنوعی در کشور در پرتو نقاط قوت و فرصت‌ها: تحلیلی بر اساس چارچوب SOAR

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دانشجو دکتری خط مشی‌گذاری عمومی، دانشگاه علامه طباطبایی
10.22047/hsd.2025.545688.1105
چکیده
فناوری هوش مصنوعی، نقش حیاتی در آینده جوامع ایفا خواهد کرد،. شواهد این نقش آفرینی هم اکنون در حوزه نظامی، رسانه و فضای مجازی، ربات‌های تعاملی و موارد متعدد دیگر قابل مشاهده است. شرایط خاص، اقتضائات و اهداف کشور ما، اهمیت بررسی دقیق ظرفیت‌ها در توسعه این فناوری راهبردی را با هدف برنامه‌یزی و اقدام سنجیده آشکار می‌سازد. در این راستا دو حوزه اصلی شامل توسعه لایه بنیادین (مدل‌ها و الگوریتم‌ها، راهبرد کلی کشور، معماری زیرساخت‌ها و...) و توسعه لایه کاربست (به‌عنوان ابزار تحول بخش‌های مختلف)، لازم به تفکیک است. این پژوهش با اتکا به چارچوب SOAR برای شناسایی نقاط قوت، فرصت‌‌ها، چشم‌اندازها و نتایج توسعه هوش مصنوعی در لایه بنیادین و لایه کاربست با هدف ظرفیت‌شناسی توسعه ابن فناوری در کشور پرداخته است. در این راستا از مصاحبه نیمه ساختار یافته با ده نفر از خبرگان این حوزه بهره‌برداری شده است.
بر این اساس، ظرفیت‌های کشور در توسعه هوش مصنوعی در قالب ۶ ظرفیت نیروی انسانی، نهادی، ارتباطات منطقه‌ای و بین‌المللی، سرمایه‌گذاری،‌ زیست‌بوم نوآوری و زیرساختی در کشور شناسایی شد. سپس توصیه‌های با هدف بهره‌مندی از این ظرفیت‌ها در توسعه هوش مصنوعی در کشور ارائه شد.
بر اساس ظرفیت‌های شناسایی شده، مهم‌ترین پیشنهادات شامل: «تعیین یک یا دو حوزه تمرکز اصلی در کشور»، «هماهنگی کامل بین نهادهای حاکمیتی، بخش خصوصی و مراکز علمی»،«ایجاد مرکز مطالعات راهبردی و آزمایشگاه ملی»، «توجه به استقلال فناورانه در حوزه‌های حیاتی»، «توجه به تجربه کشور در زمینه حمایت از توسعه نوآوری»، «سازوکار هدایت سرمایه‌های داخلی به سمت حوزه‌های دانش‌بنیان و فناوری‌های نوین» است.
کلیدواژه‌ها

فهرست منابع
آقایاری، پگاه و کریم میان، زهره (1403). حکمرانی و هوش مصنوعی: روایت علم‌سنجی از دو داستان درهم تنیده. سیاست علم و فناوری.17(4), 1-17. doi: 10.22034/jstp.2025.11814.1837
اکبری، ایمان، دانایی فرد، حسن، عبدالحمید، مهدی، محمودی، مصطفی و خسروی، مهدی (1403). شناسایی و اولویت‌بندی موانع و چالش‌های حکمرانی داده‌محور از منظر به‌کارگیری هوش مصنوعی و فناوری‌های مبتنی بر داده در بخش عمومی. مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی 14، (51 ویژه‌نامه)، 56-81. doi: 10.22034/sspp.2024.2026836.3610  
اکبری، ایمان، واعظی، رضا، اصلی‌پور، حسین، عبدالحسین‌زاده، محمد و شهرآئینی، سیدمجتبی (1403). شناسایی و مدل‌سازی کارکردهای هوش مصنوعی در ارتقاء کارآمدی نظام اداری و ارائه خدمات عمومی. مطالعات مدیریت دولتی ایران7(2), 111-147. doi: 10.22034/jipas.2024.401497.1607.
اکبری، ایمان، یوسفی، عطیه و مهربان هلان، محمدمهدی (1402). بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه (88): توسعه پایدار هوش مصنوعی در کشور. (19395).  ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی31(8), 19395.
بانک مرکزی (1403). گزیده آمارهای اقتصادی بخش پولی و بانکی کشور. . https://cbi.ir/simplelist/31918.aspx  
ببری گنبد، سکینه (1402). تبیین حکمرانی چین در عرصه هوش مصنوعی، چشم‌انداز و راهبردها در غرب آسیا.  فصلنامه غرب آسیا1(3), 23-37. doi: 10.22034/wasj.2024.422045.1016.
جعفری، ز.، خردمندنیا، س.، رجبی، ا.، و ملائی، م. (2025). توسعه هوش مصنوعی (۳): ارائه تصویری از توسعه هوش مصنوعی در سطح جهان و ایران. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی, 32(11). https://doi.org/10.22034/REPORT.MRC.2025.1403.32.11.20404
سلطانی، علیرضا و اکبری، ایمان (1403). حکمرانی هوش مصنوعی (4): بررسی تأثیرات هوش مصنوعی بر بازار مشاغل و بهره‌وری در جهان و ایران.. (20544)  ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی32(12), 20544 doi: 10.22034/report.mrc.2025.1404.32.12.20544.
سلیمان‌زاده، سعید، اسلامی، محسن، موسوی شفائی، مسعود و گل محمدی، ولی (1403). حکمرانی هوش مصنوعی در عصر دیجیتال: واکاوی راهبردها و رویکردهای آمریکا.  فصلنامه روابط خارجی16(2), 193-224. doi: 10.22034/fr.2024.458717.1531.
محمودی، مصطفی، اکبری، ایمان و بابایی، سحر (1403). رویکردهای تنظیم‌گرانه در راستای مدیریت چالش‌های اخلاقی و سیاستی در حکمرانی داده‌محور. مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی. 14، (51 ویژه‌نامه)، 126-149. doi: 10.22034/sspp.2024.2026882.3625
محمودی، مصطفی و اکبری، ایمان (1404). حکمرانی هوش مصنوعی (6) کاربست هوش مصنوعی در ارتقاء خدمات عمومی. (20739).  ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی33(3), 20739 doi: 10.22034/report.mrc.2025.1404.33.3.20739.
محمودی، مصطفی، اکبری، ایمان و مهربان هلان، محمدمهدی (1403). حکمرانی هوش مصنوعی (2) : مفاهیم، ابعاد و مؤلفه‌ها. (20340)  ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی32(10), 20340 doi: 10.22034/report.mrc.2025.1403.32.10.20340.
مهربان هلان، محمدمهدی، یوسفی، عطیه، اکبری، ایمان و خردمندنیا، سهیلا (1402). نگاشت نهادی و تقسیم کار ملی در حوزه توسعه هوش مصنوعی و حکمرانی داده محور.. (19434)  ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی31(9), 19434 doi: 10.22034/report.2023.9847.
دوره 6، شماره 12 - شماره پیاپی 12
علوم انسانی
دورۀ ششم، پاییز و زمستان 1404 ، شمارۀ دوازدهم
اسفند 1404
صفحه 25-58