فلسفه رئالیسم انتقادی و مطالعات سازمان و مدیریت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسن دانایی فرد 1
امید اردلان 2
محمد کاظم دانایی فرد 3
1 گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، عضو وابسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی
2 دکتری مدیریت منابع انسانی از علامه طباطبایی
3 دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج
10.22047/hsd.2025.504730.1062
چکیده
مکتب رئالیسم انتقادی بر اساس هستی شناسی و شناخت شناسی ویژه ای که دارد برای مطالعه پدیده های اجتماعی و شناسایی سازِکارهای مولد زیربنایی این پدیده ها و رویدادها واجد روش شناسی خاصی است .این مقاله به بررسی چالش‌های روش‌شناختی مرتبط با کاربست رئالیسم انتقادی در مطالعات سازمان و مدیریت می‌پردازد. رئالیسم انتقادی با تأکید بر لایه‌های واقعیت، سازِکارهای علّی، و تعامل ساختار و عاملیت، جایگزینی قوی برای پارادایم‌های تحصل‌گرایی و تفسیرگرایی ارائه می‌دهد. با این حال، عملیاتی‌سازی این چارچوب فلسفی در پژوهش‌های سازمانی، به‌ویژه در زمینه شناسایی و تأیید تجربی سازِکارهای علّی، ترکیب روش‌های کمی و کیفی، و حساسیت به بستر، با چالش‌های متعددی مواجه است. این مقاله ابتدا مبانی فلسفی رئالیسم انتقادی را بررسی کرده، سپس چالش‌های روش‌شناختی آن را تحلیل می‌کند و در نهایت راهبردهایی برای غلبه بر این چالش‌ها، از جمله توسعه چارچوب‌های پژوهشی، تلفیق استدلال استفهامی و استرجاعی، و ترویج کثرت‌گرایی روش‌شناختی ارائه می‌دهد. هدف، ارتقای دقت نظری و تأثیرگذاری پژوهش‌های مدیریت و سازمان از طریق بهره‌گیری اثربخش از ظرفیت‌های رئالیسم انتقادی است.
کلیدواژه‌ها
رئالیسم انتقادی
مطالعات سازمان و مدیریت
چالش های روش شناختناه
استدلال استرجاعی
سازکارهای علی
  1. احسانی مقدم، ندا؛ دانایی فرد، حسن؛ خائف الهی، احمد علی؛ فانی، علی اصغر (1399). روش­شناسی پژوهشی رئالیسم انتقادی؛ فهم مبانی، فرایند و اسلوب اجرا، فصلنامه روش­شناسی علوم انسانی،(102)26 ، 22-1.
  2. امیری طهرانی، سید محمدرضا (1401). نقد رهیافت رئالیسم انتقادی به نوظهوری اجتماعی.غرب­شناسی بنیادی،(2)13،   145-121.
  3. امیری طهرانی، سید محمدرضا (1402).نقد فردگرایی روش­شناختی در اقتصاد نئوکلاسیک از دیدگاه رئالیسم انتقادی، فصلنامه روش­شناسی علوم انسانی،(116)29،119-113.
  4. ایلیاتی, محمد (1399). نقد و بررسی دلالت‌های رئالیسم انتقادی باسکار در مسئله علم و دین با تکیه بر آراء اندیشمندان معاصر.فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش،(44)13، 84-59.
  5. بخشی، محمود؛ رنجبر، حسین؛ حیدری، عباس (1394). رئالیسم انتقادی: یک دیدگاه فلسفی مهم برای تحقیقات پرستاری،مجله دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه،(3)3،62-56.
  6. بصیرتی، منیره؛ پارسانیا، حمید (1398). تحلیل بعد انسان­شناختی رئالیسم انتقادی از ساحت اجتماعی دین و نقد آن،نشریه انسان پژوهی دینی،(41)16،54-43. 
  7. بنی­فاطمه، حسین؛ شیلدز، راب؛ گلابی، فاطمه؛ قریشی، فردین؛ بیانی، فرهاد (1397). مبانی هستی­شناختی و معرفت­شناختی اجتماعی رئالیسم انتقادی؛ با تأکید بر آراء روی باسکار، فصلنامه راهبرد فرهنگ،(44)11،  57-29.
  8. بیانی، فرهاد (1402). چیستی روش­شناسی رئالیسم انتقادی؛ ماهیت و فرایند. نخستین همایش ملی «روش‌های پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. محل برگزاری: تهران  -   تهران.28 بهمن.‎
  9. پورکریم، مجتبی؛ صادق­زاده قمصری، علیرضا؛ باقری نوع­پرست، خسرو؛ مهرمحمدی، محمود (1393).تبیین مفروضات هستی­شناسی رئالیسم انتقادی باسکار و دلالت­های آن بر پژوهش میان­رشته­ای، فصلنامه مطالعات میان­رشته­ای در علوم انسانی،(3)6،171-137.
  10. ترکمه، آیدین؛ حافظ­نیا، محمدرضا؛ رومینا، ابراهیم؛ احمدی­پور، زهرا (1400). تحلیل ژئوپلیتیک انتقادی از منظر رئالیسم انتقادی،فصلنامه بین­المللی ژئوپلیتیک،(1)18، 43-1.
  11. توحیدی­نسب، زینب؛ فروزنده، زینب (1394). رئالیسم انتقادی؛ هستی­شناسی اجتماعی و امان وارسی تجربی در علوم اجتماعی. قم: بوستان کتاب.
  12. حاتم­زاده، عزیزالله؛ منتی، ایوب (1397).رئالیسم انتقادی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران،فصلنامه سیاست خارجی،(4)31،40-5.
  13. جعفری، علی؛ عبدی، حسن (1396). نقد هستی‎­شناسی رئالیسم انتقادی با تکیه بر مبانی نوصدراییان، نشریه تحقیقات بنیادین علوم انسانی،(1)3، 71-51.
  14. جعفری، علی؛ کرد فیروزجائی، یارعلی (1400). نقد معرفت­شناسی رئالیسم انتقادی با تکیه بر مبانی نوصدراییان، فصلنامه آیین حکمت،(46)12، 84-53.
  15. دانایی فرد، حسن؛ ذوالفقارزاده، محمدمهدی؛ تقوی، مصطفی؛ محمدی، مهدی؛ محمدی، پیمان (1397). بررسی دلالت­های واقع­گرایی انتقادی در تدوین دستور کار خط­مشی­گذاری علم، فناوری و نوآوری؛ موردکاوی اسناد افق 2020 و اقتصاد زیستی 2030 اروپا. فصلنامه روش­شناسی علوم انسانی،(24)95، 50-21.
  16. دانایی فرد، حسن (1386.) پارادایم­های رقیب در علم سازمان و مدیریت: رویکرد تطبیقی به هستی­شناسی، شناخت­شناسی و روش­شناسی،دو ماهنامه دانشور رفتار،(26)14، 104-89.
  17. دانایی فرد، حسن (1400). به سوی «نظریه سازمان­داری»: پیوند حکمرانی، مدیریت و عملیات، فصلنامه پژوهش­های مدیریت منابع سازمانی،(4)10، 197-193.
  18. رجبی، مهدی (1393). بررسی تطبیقی علّیت در حکمت صدرایی و رئالیسم انتقادی. فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش، شماره 17،22-5.
  19. زارعی دهباغی، افسانه؛ ضرغامی، سعید؛ قائدی، یحیی؛ باقری نوع­پرست، خسرو (1396).اهداف دانش­پژوهی در علوم اجتماعی با نظر به دیدگاه رئالیسم انتقادی؛ نگاهی میان­رشته­ای، فصلنامه مطالعات میان­رشته­ای در علوم انسانی،(3)9،  91-67.  
  20. سیر، اندرو (1398). روش در علوم اجتماعی: رویکردی رئالیستی. ترجمه عماد افروغ. تهران: پژوهشگاه علوم اجتماعی و مطالعات فرهنگی.
  21. باقری، شهلا؛ نظریان، رضا (1398).مقایسه رئالیسم اسلامی و رئالیسم انتقادی از منظر جامعه-شناختی،نشریه تحقیقات بنیادین علوم انسانی،(1)5،70-47.     
  22. شیروانی ناغانی، مسلم؛ کشاورز ترک، عین­الله؛ یوسفی، اشکان (1399). نقد مبانی فلسفی میان رشته آینده­نگاری راهبردی به مثابه یک علم انسانی و اجتماعی نوین (تأکید بر ابتنای روش­شناسی آینده­نگاری راهبردی به رئالیسم انتقادی باسکار)،نشریه پژوهش­های عقلی نوین،(9)5،104-83.
  23. صمیمی، سعید؛ وحیدی­نسب، فاطمه (1403).تاب­آوری کسب و کارها مبتنی بر رئالیسم انتقادی و آینده­پژوهی، نشریه حسابداری و منافع اجتماعی،(1)14، 208-189.
  24. عارفی، عباس (1382). معرفت و گونه­های رئالیسم،فصلنامه ذهن،(2)4،52-41.
  25. فتوتیان، علی؛ عبدی، حسن (1392).بررسی رابطه انسان­شناسی و روش­شناسی در پارادایم­های اثبات­گرایی و رئالیسم انتقادی، نشریه معرفت فرهنگی اجتماعی،(3)3، 3(3)، 100-87.    
  26. فرهمند، مهناز (1395).از رئالیسم علمی لاتور تا رئالیسم انتقادی باسکار، مجله فلسفه علم،(2) ،108-93. 
  27. مانیان، امیر؛ صلاحی پروین، امیر اسماعیل؛ شرکت، امیرحسین (1392).رئالیسم انتقادی در نظریه­پردازی فرارشته­ای سیستم­های اطلاعاتی، مجله بین­المللی علوم انسانی،(4)19،   53-33.
  28. متقی، ابراهیم؛ نریمانی، گلناز (1401). تعامل تقابلی ساختار-کارگزار و توسعه ایران: رهیافت واقع­گرایی انتقادی،فصلنامه سیاست،(1)52، 202-175.   
  29. محمدپور، محمد؛ علیزاده، مهدی؛ رضایی، مهدی (1390). مقدمه­ای بر بنیان­های فلسفی و روش­شناختی رئالیسم انتقادی،دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی،(5)3،106-79.
  30. محمدی الموتی، محمد؛ دانایی فرد، حسن (1401). پیامدهای معرفت­شناسی رئالیسم انتقادی برای پژوهش­های مدیریت دانش؛ مطالعه­ای بر اساس روش دلالت­پژوهی،فصلنامه مطالعات بین رشته­ای دانش راهبردی،(46)12، 126-89.
  31. محمدی، پیمان؛ دانایی فرد، حسن؛ ذوالفقارزاده،محمدمهدی (1397).بررسی دلالت‎های واقع‎گرایی انتقادی در ارزشیابی خط‎مشی علم، فناوری و نوآوری، فصلنامه مدیریت دولتی،(35)10، 386-357.    
  32. محمدی، علیرضا؛ پایا، علی (1398).شباهت­ها و تفاوت­های مکتب عقلانیت انتقادی پوپری و رئالیسم انتقادی باسکار در مفهوم علّیت، فصلنامه ذهن،(4)20،66-39.
  33. مشکینی، ابوالفضل؛ امیرحاجلو، الهام؛ زنگانه، ابوالفضل (1401).نقد متدولوژیک مطالعات شهری با تأکید بر فلسفه رئالیسم انتقادی، فصلنامه جغرافیا،(73)20،  97-81.    
  34. مقدم­فر، سعیدرضا؛ مقیمی، سیدمحمد؛ رهبر، فرهاد؛ یزدانی،حمیدرضا (1401).ارائه چارچوب مفهومی تبیین تاب­آوری سازمانی در برابر فساد در سازمان­های اقتصادی دولتی ایران با الهام از هستی­شناسی رئالیسم انتقادی، فصلنامه مدیریت دولتی،(49)14، 28-4.
  35. موسوی کریمی، میرسعید؛ اعتمادالاسلامی بختیاری، سیدمحمدمهدی (1396).واکاوی ملاک­های احتمالاتی در استنتاج بهترین تبیین، نشریه منطق­پژوهی،(2)8، 48-25.
  36. نصیری، منصور (1390). رابطه استنتاج بهترین تبیین با فرضیه ربایی،فصلنامه نقد و نظر،(1)16، 68-30.  
  37. وطن­پرست، محمد (1395). بررسی تحلیلی اثبات‌گرایی و رئالیسم انتقادی در پژوهش‌های حسابداری.حسابداری و منافع اجتماعی،(2)6 ،54-41.‎
  38. یحیی­پور، محمدصادق؛ قره­بیگی، مصیب (1394).چالش­های مدیریت آمایشی کلان شهر تهران بر پایه نگرش رئالیسم انتقادی، فصلنامه آمایش محیط،(30)8،171-153.
دو فصلنامه توسعه علوم انسانی
دوره 6، شماره 11 - شماره پیاپی 11
علوم انسانی
دوره ششم، بهار و تابستان 1404، شماره یازدهم
شهریور 1404
صفحه 5-32