مرور و نقد کتاب تاریخِ معاصر اندیشه اداری در ایران

مرور و نقد کتاب

تاریخِ معاصر اندیشه اداری در ایران

نویسندگان: سید مهدی الوانی و محمد شهاب شیبانی­فر

ناشر: سازمان مدیریت صنعتی

سال انتشار: 1402

نگارنده : فاطمه عمرانی[1]

خاستگاه مدیریت مدرن را در انقلاب صنعتی^[2] که در اواسط قرن هجدهم در انگلستان آغاز شد و بعداً به ایالات متحده و سایر مناطق جهان گسترش یافت، دانسته­اند. با این حال، توسعه افکار و شیوه­های مدیریت را به مهندس آمریکایی فردریک وینسلو تیلور^[3] (1856-1915) نسبت می­دهند که اغلب به عنوان «پدر مدیریت مدرن^[4]» شناخته می­شود. میراث اصلی او اصول مدیریت علمی (1911) است که پایه بسیاری از وظایف، نقش­ها و فعالیت­های مختلف مدیران را شکل داد (Hitt, Black & Porter,2012,10). سال­ها بعد و با توسعه نظریات مدیریت و رشد روزافزون ادبیات این شاخه جدید علوم اجتماعی، صاحب‌نظران زیادی چون ال. پی. آلفورد[5] (1932،1922)، جرج فلیپیتی[6] (1946،1953)، جان می[7] (1959)، جوزف لیترر[8] (1963،1961)، کلود جرج[9] (1972،1968)، دانیل رن (1987،1979،1972)، هارولد پولارد[10] (1974؛ 1978)، و برایان کوربیشلی[11] (1969) (Wren,1987) به تاریخِ مدیریت پرداختند. هارولد کونتز[12] در مقاله جنگل تئوری‌های مدیریت[13] برای اولین بار به­هم ریختگی تاریخی نظریه­های مدیریت را در قالب مکاتب مدیریتی سامان داد (Koontz,1961). از طرفی با آنکه پرداختن به تاریخ اندیشه مدیریت هرچند در غرب بیشتر مورد توجه بوده است، کسانی چون بل و تیلور (2013) به ضعف روش‌های تحقیق تاریخی در مطالعات سازمان و مدیریت اشاره می‌کنند و بر این باورند که تاریخ در اکثر کتب درسی روش­های تحقیق در مدیریت وجود ندارد. برای مثال، کتاب ساندرز، لویس و تورنهیل^[14] (2009) با اشاره به پاراگرافی که تاریخ سازمان را به عنوان تهدیدی برای اعتبار بحث می­کند، در چاپ و ویرایش پنجم فقط در بخش نمایه یک رفرنس به «تاریخ» داده است. ایستربی اسمیت و همکاران^[15] (2008)، هیچ اشاره­ای به «تاریخ» یا «روش­های تاریخی» در فهرست نمایه ویرایش سوم کتاب خود ندارند. هالت و تارپ^[16] (2008) در فرهنگ تحقیقات کیفی مدیریتی سِیج^[17] تنها اشاره­ای به «تجزیه و تحلیل تاریخی» دارند که یک مفهوم بسیار خاص و محدود از تحقیقات تاریخی را ترویج می­کنند. کتاب تحقیقات کیفی پراساد^[18] (2005) در دو صفحه به «روش تاریخی» پرداخته است که تنها روش باستان شناسی فوکو^[19] را توضیح می­دهد و چیز دیگری نیست. در نهایت، کتاب راهنمای ضروری برای روش­های کیفی در تحقیقات سازمانی^[20] کاسل و سایمون^[21] (2004) یک فصل را به تجزیه و تحلیل تاریخی اسناد شرکت و یک فصل را به تاریخ زندگی اختصاص داده است (Bell & Taylor,2013,128). لیماک (2004) نیز بیان می­دارد که تاریخ مدیریت در کتاب­های درسی فعلی خیلی مورد توجه قرار نمی­گیرد، و در بهترین حالت در یک فصل یا با اشاره­ای ضمنی به آن پرداخته شده است (Lemak,2004,1309). واقعیت آن است که تحقیقات تاریخی در مطالعات سازمان به طور کلی، و در مطالعات مدیریت به طور خاص بسیار ارزشمندند. نوویچِ‌ویچ، جونز و کاراهار^[22] (2015) اظهار می­دارند در حالی که تاریخ مدیریت به عنوان یک منبع موجه مشارکت در تفکر سازمان و مدیریت، اعتبار ناچیزی در نزد عموم محققان دارد، یک چرخش در علاقه پژوهشی به استفاده از رویکرد تاریخی که به مطالعات و تحقیقات تاریخِ مدیریت می­انجامد، تأیید و احترام دانشمندان سازمان و مدیریت را جلب خواهد کرد (Novićević and et. Al., 2015, 162). از طرفی گرچه بشر، از لحاظ تجربیات اداری دارای یک سرمایه مشترک است، ولی هر ملت شکل اداری خاص خود را توسعه می­دهد. این تفاوت­های ملی، از وضع اجتماعی خاص و تمایل مخصوص اقتصادی و فرهنگ سیاسی ویژه‌ هر کشور ناشی می­شود (لپاوسکی،195،1334). از طرفی، ملت­هایی که دارای علم بوده­اند، همیشه در سال­های بعد به گذشته نظر داشته­اند و تلاش می­کرده­اند تا این دستاوردها را ثبت کنند (فانی و اکرمی،1123،1389)، و کشوری چون ایالات متحده آمریکا، که می­توان گفت چون کوره­ای فرهنگ سایر کشورها را در خود ذوب کرده و به­هم آمیخته، برای خود یک میراث اداری خاص دارد (لپاوسکی،137،1334)، که پس از جنگ جهانی دوم، قدرت اقتصادی چیره و همچنین منبع غالب تحقیقات و نظریه­های مدیریتی بود (Leung,2012,1)، و توانست دست بالا را در دانش و آموزش مدیریت داشته باشد. با این حال، بسیاری از کشورها با پرداختن به ریشه‌های تاریخی دانش و آموزش مدیریت در کشور خود (Geiger,1991; McNay,1973; Kaplan,2014) یا با مطالعه تطبیقی مدیریت در غرب و شرق (Li,2018; Floyd,1999) تلاش کردند تا نقش و سهم خود را در پیدایی و توسعه این دانش تعیین نمایند و از این گذر، هژمونی مدیریت آمریکایی (Jamil,2015) را تعدیل نمایند. در طرف مقابل، بسیاری از کشورها خود را واردکننده دانش مدیریت می­دانند (Fernández Rodríguez & Gantman,2011; Newell,1999) و پذیرفته­اند که بی­تردید انتقال دانش مدیریت آمریکایی همراه با اثرگذاری در سایر شئون است (Neal & Finlay,2008)، از این­رو، مطالعه الگوهای بومی مدیریت (Barney & Zhang,2009) را دنبال نموده­اند. مطالعه تاریخ مدیریت در دیگر کشورها نیز مورد توجه محققان قرار گرفته است. برخی مطالعات خارج از مرزهای آمریکا عبارت بودند از بررسی جان چایلد[23] در مورد توسعه مدیریت در بریتانیای کبیر (1969)، مبانی مدیریت در تاریخ[24] آندره گینگراس[25] (1980) به زبان فرانسه، کتاب نظریه‌ها و ایدئولوژی‌های مدیریت: مشخصات تاریخی آموزه‌های مدیریتی (1770-1970)[26] نوشته مارتلی[27] (1979) به زبان ایتالیایی (Wren,1987). در مطالعات تاریخ کسب و کار نیز آلفرد چندلر[28] به عنوان مؤثرترین مورخ کسب و کار در جهان، برندی مطرح است که با آثارش به خصوص استراتژی و ساختار (1962) و دست نامرئی (1977) شناخته می‌شود (Keulen & Kroeze,2014). دانش مدیریت در ایران نیز دانشی وارداتی است که عمر آن به یک قرن نمی­رسد (شیبانی­فر و همکاران،12،1399)، و با این همه، مطالعات تاریخی در رشتة مدیریت در ایران یا انجام نشده یا به صورت پراکنده بوده و روش‌مند نبوده است (الوانی و شیبانی فر،2،1402). کتاب تاریخ معاصر اندیشه اداری در ایران، مطالعه‌ای تاریخی است که در خلأ نبودِ منابع و متونی در این باب، به چگونگی تکوین دانش مدیریت در ایران پرداخته است. این کتاب، تاریخِ دانش مدیریت در ایران و سیر تحولات آن را از آغازِ پیدایی تا دوره معاصر مطالعه نموده است. مؤلفان با تحلیل و طبقه­بندی داده‌های پراکنده و متنوع به­دست آمده از منابع شفاهی و منابع مکتوب، توانسته­اند تاریخ معاصر دانش مدیریت در ایران را نظریه­پردازی نمایند. کتاب، دارای چهار بخش است. بخش اول به ادبیاتِ بحث، بخش دوم روش مطالعه، بخش سوم نتیجۀ مطالعه و نظریه اصلی حاصل از پژوهش تاریخی، و بالاخره بخش چهارم با نگاهی به گذشتۀ وضعیت این دانش، به آینده مدیریت چشم دوخته است.

[1]  پژوهشگر مدیریت دولتی

[2] Industrial Revolution

[3] Frederick W. Taylor

[4] Father of modern management

[5] L. P. Alford

[6] George Filipetti

[7] John Franklin Mee

[8] Joseph August Litterer

[9] Claude George

[10] Harold R. Pollard

[11] Brian Corbishley

[12] Harold Koontz

[13] The Management Theory Jungle

[14] Saunders, Lewis, and Thornhill

[15] Easterby-Smith et al

[16] Holt and Thorpe

[17] The Sage Dictionary of Qualitative Management Research

[18] Prasad

[19] Foucault’s archaeological method

[20] Essential Guide to Qualitative Methods in Organizational Research

[21] Cassell and Symon

[22] Novićević, Jones and Carrahar

[23] John Child

[24]Les fondements du management dans l'histoire

[25] Andre Gingras

[26] Teorie e ideologie del management: profilo storico delle dottrine manageriali (1770-1970)

[27] Antonio Martelli

[28] Alfred Chandler