چرخه سیاست‌گذاری آموزش‌عالی در ایران: روندها، فرایندها و چالش‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد - مشهد - ایران
2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی - دانشکده حقوق و علوم سیاسی - دانشگاه فردوسی مشهد - مشهد - ایران
چکیده
آموزش‌عالی در جوامع مختلف به جهت تأمین نیروی انسانی متخصص و توانمند و ارتباط نزدیک با بحث توسعه، امروزه مورد توجه جدی قرار داشته و از این رو سیاست‌گذاری صحیح و کارآمد در این حوزه را می‌طلبد. سعی ما در این مقاله تحلیل چگونگی چرخه سیاست‌گذاری آموزش عالی در ایرانِ پسا انقلاب و بررسی میزان کامیابی یا ناکامی این سیستم است. از این رو پرسش اصلی مقاله این است که چرخه سیاست‌گذاری آموزش‌عالی در ایران چگونه است و دستاوردهای مثبت و منفی این سیاست‌گذاری‌ها چه بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشانگر این است که سیاست‌گذاری آموزشی در ایران در مرحله طراحی، روندی متمرکز و از بالا به پایین، آرمان‌گرایانه و ایدئولوژی محور دارد و در مرحله اجرا دارای ضعف‌های اساسی است. اهداف طراحی شده کلی و مبهم بوده و با واقعیات موجود در اجرا ناهماهنگ است. رشد کمیّ دانشگاه‌ها و افزایش جمعیت باسواد کشور، افزایش زنان تحصیلکرده، تأسیس دانشگاه آزاد و دانشگاه‌های غیر دولتی، تأسیس دانشگاه پیام نور و آموزش از راه دور و نیز تأسیس دانشگاه‌های بین‌المللی از دستاوردهای مثبت سیستم سیاستگذاری آموزش‌عالی در ایران بوده است. از طرفی عدم استقلال دانشگاه-ها، عدم تناسب میان رشد کمیّ و کیفی دانشگاه‌ها، فعال نبودن حوزه عمومی برای بیان نظرات ذی‌نفعان و کارشناسان دانشگاهی، رواج مدرک-گرایی، عدم تناسب رشته‌های دانشگاهی با نیازهای جامعه و بازارکار و شمار زیاد بیکاران دانشگاهی، از جمله ناکارآمدی‌های نظام سیاست‌گذاری آموزش‌عالی در کشور است.
کلیدواژه‌ها

آذر، عادل و غلامرضایی، داود و دانایی­فرد، حسن و خداداد حسینی، حمید (1392). طراحی مدل تحلیل سیاست­های آموزش­ عالی کشور با استفاده از پویایی سیستم، مورد برنامه پنجم توسعه، فصلنامه سیاست علم و فناوری، (4) سال 5، 18-1.
آذر، عادل و امیرخانی، طیبه (1390). بودجه­ریزی عمومی: نهادهای بودجه­ریزی و بودجه محلی، تهران: سمت.
ابراهیم­زاده، اسماعیل (1389). نظریه سیستم­ها: چارچوبی برای تحلیل. سیاست خارجی، (4) 24، 1139-1124.
ابراهیمی، فاطمه و ضرابیان، فروزان (1397). نقش فناوری­های جدید آموزشی در تعلیم و تربیت: مقاله مروری. کنفراس ملی دستاوردهای نوین جهان در تعلیم و تربیت، روان­شناسی، حقوق و مطالبات فرهنگی، اجتماعی، دوره 1.
ابطحی، سیدحسین و ترابیان، محسن (1389). بررسی تحقق اهداف آموزش ­عالی براساس سند چشم­انداز بیست ساله کشور با روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP)، پژوهش در نظام­های آموزشی، دوره 4(8)، 60-31.
ابراهیمی کیاسری، حمیدرضا و الوانی، سیدمهدی و معمارزاده طهران، غلامرضا (1402). ارزیابی ترکیبی از عوامل مؤثر بر مشارکت شهروندان در خط­مشی­های نظام آموزشی و پرورشی ایران، مدیریت دولتی، دوره 15 (12)، 257-230.
الوانی، سیدمهدی و شریف­زاده، فتاح (1396). فرایند خط­مشی­گذاری عمومی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
عباسی، طیبه و دانایی­فرد، حسن و آذر، عادل و الوانی، سیدمهدی (1389). تبیین تغییر خط­مشی با استفاده از نظریه جریانات چندگانه کینگدون؛ مطالعه موردی تغییر قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، سیاست علم و فناوری، سال 3 (1)، 97-81.
الوانی، سیدمهدی و پورسید، بهزاد و هادی پیکانی، مهربان (1388). مروری بر مدل­های خط­مشی­گذاری در نظام آموزش عالی، مجلس و پژوهش (59) سال 15، 105-73.
الوانی، سیدمهدی (1381). راهکارهای مشارکت عامه در خط­مشی­گذاری عمومی، مجله مجتمع آموزش­ عالی قم، (13) سال 4، 17-5.
باقری­مقدم، ناصر و احمدی، حسن (1397). آسیب­شناسی حکمرانی در نظام آموزش ­عالی ایران، سیاست­گذاری عمومی، (4) دوره 4، 74-55.
بنار، احد و رضاییان، علی و معماریانی، عزیزالله و معینی، علی (1399). طراحی الگوی سیاست­گذاری در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با رویکرد هوش تجاری: با استفاده از نظریه داده بنیاد. تحقیقات آموزشی، (1) سال 12، پیاپی 45.
جاوید، محمدجواد (1389). تشکل­های دانشجویی، به ضمیمه مجموعه قوانین تشکل­های دانشجویی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
حسن­مرادی، نرگس و مهرپارسا، سحر (1399). نقش آینده­پژوهی در آموزش­ عالی در سیاست­گذاری آموزش و تجاری­سازی دانش. رویکردهای پژوهشی نو در علوم مدیریت، (18) دوره 1، سال 3، 81-62.
دلفروز، محمدتقی (1399). دولت و توسعه اقتصادی: اقتصاد سیاسی توسعه و دولت­های توسعه­گرا. چاپ چهارم، تهران: آگاه.
رجایی، امیر (1401). آسیب­شناسی خط مشی­گذاری آموزش ­عالی در ایران. فصلنامه آموزش ­عالی ایران، سال 14 (3)، 39-20.
رضایی­قادی، مهدی و شیرخانی، علی (1399). ارزیابی سیاست­گذاری عمومی در نظام جمهوری ­اسلامی ایران بر مبنای نظریه حکمرانی خوب. سیاست متعالیه (30) دوره 8، 186-165.
رمضانپور بلوچی، عابد و ابراهیمیان، حجت الله (1401). جایگاه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی در سلسله مراتب قواعد حقوقی، دستاوردهای نوین در حقوق عمومی (4)، سال 1، 105-77.
روشن، احمدرضا و حسینی لرگانی، سیده مریم (1399). آسیب­شناسی و تحلیل برنامه­های توسعه آموزش­ عالی ایران و ارائه الگویی برای ساختار و فرایند تدوین برنامه هفتم توسعه. مؤسسه پژوهش و برنامه­ریزی آموزش­ عالی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مجموعه گزارش­های تخصصی آموزش ­عالی؛ شماره 16.
ساباتیر، پل و مازمانیان، دانیل (1385). شرایط موفقیت در اجرای مؤثر سیاست­ها: راهنمایی برای تحقق اهداف در سیاست­گذاری عمومی. ترجمه ­پناهی، محمدعادل و قاسمی نراقی، سارا، فرهنگ و اندیشه، (18) سال 5.
ساعدموچشی، لطف­الله و عزیزی، نعمت­اله (1399). تحلیل ابعاد کمیّ و کیفی سیاست­گذاری نظام آموزش­ عالی ایران. (1) دوره 8، 184-166.
سهرابی، منیره و یمنی­دوزی سرخابی، محمد و فراستخواه، مقصود و حضرتی، حسن (1400). بررسی عوامل مؤثر بر شکل­گیری و تحول دانشگاه در ایران از تأسیس دانشگاه تهران تاکنون. مجله علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز، (1) دوره 6، سال 28، 206- 185.
شافریتز، جی.ام و بریک، کریستوفرپی (1390). سیاست­گذاری عمومی در ایالات متحده آمریکا. ترجمه ملک­محمدی، حمیدرضا، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
شیخی، سعید و غلامی هره­دشتی، سهیلا (1393). نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش. مطالعات آموزشی، مرکز مطالعات و توسعه آموزش پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ارتش، (2) سال 2.
عباسی، محمدرضا و شیره­پز آرانی، علی­اصغر (1390). سیاست­گذاری کیفیت آموزش­ عالی: چالش­ها و چشم­اندازها. همایش«ارزیابی کیفیت در نظام دانشگاهی»، دانشگاه تهران، پردیس دانشکده­های فنی.
غفرانی، محمدباقر (1382). مسائل ساختاری نظام آموزش ­عالی ایران و راه­های برون­رفت از آن در برنامه چهارم، مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات فرهنگی، شماره مسلسل 6842، کد موضوعی 320.
فراستخواه، مقصود (1388). سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران. تهران: رسا.
فرج­اللهی، مهران و ظریف­صنایعی، ناهید (1388). آموزش مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش ­عالی. راهبردهای آموزش، (4) دوره 2، 171-167.
قادری، مصطفی و محمدیان، کویستان و کشاورززاده، علی و قاسمی، مجید و ریگی، عاطفه و ساعدموچشی، لطف­الله (1397). شناسایی مؤلفه­های اثرگذار در سیاست­گذاری مبتنی بر بازارکار در آموزش­ عالی ایران: ارائه یک مدل مفهومی، آموزش­ عالی ایران، (3) سال 10.
قراخانی­بهار، اکبر (1397). سیستم و تفکر سیستمی: نظریه و عمل بنیادی. تهران: نشرنی.
قوام، عبدالعلی (1392). سیاست­های مقایسه­ای. چاپ چهاردهم، تهران: سمت.
کیخا، احمد و توفیقی­داریان، جعفر (1400). بازتعریف نقش اعضاء هیئت­ علمی در سیاست­گذاری آموزش ­عالی: یک مطالعه کیفی با استفاده از تحلیل تماتیک. فصلنامه سیاست­گذاری عمومی، (3)،دوره 7، 76-55 .
کیخا، احمد و توفیقی­داریان، جعفر (1400). جایگاه نهادهای دانشجویی در حکمرانی آموزش ­عالی با رویکرد سیاست­های کلی. (3) دوره 9، 524-496.
مقیمی، محمد و پورعزت، علی­اصغر و دانایی­فرد، حسن و احمدی، حیدر (1395). تبیین عناصر حکمرانی خوب در سیاست­گذاری نظام بودجه­ریزی کشور. مطالعات راهبردی سیاست­گذاری عمومی، (21) دوره 6، 52-31.
ملک­محمدی، حمیدرضا (1394). مبانی و اصول سیاست­گذاری عمومی. تهران: سمت.
ملک­محمدی، حمیدرضا (1385). سیاست­گذاری، دانش و روش. سیاست داخلی، (1) سال 1، 189-177.
نجیبی، سیدسعید و خراسانی، اباصلت (1401). آسیب­شناسی نظام سیاست­گذاری آموزش­ عالی جمهوری ­اسلامی ایران. دو فصلنامه مطالعات برنامه­ریزی آموزشی، (12) دوره 11، 101-76.
نفیسی، عبدالحسین (1380). تحلیل نظام آموزش ­عالی. طرح نیازسنجی نیروی انسانی متخصص و سیاست­گذاری توسعه منابع انسانی کشور، مؤسسه پژوهش و برنامه­ریزی آموزش ­عالی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، گزارش تلفیق، شماره 6.
ولی­زاده، الهه (1401). چالش­های چرخه سیستمی سیاست­گذاری آموزش و پرورش در جمهوری ­اسلامی ایران، به راهنمایی دکتر رو­ح­الله اسلامی، پایان­نامه کارشناسی ­ارشد دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد.
دوره 5، شماره 10 - شماره پیاپی 10
علوم انسانی
دورۀ پنجم، پاییز و زمستان 1403 ، شمارۀ دهم
اسفند 1403
صفحه 71-104