جایگاه نظریه تقصیر به مفهوم نوعیِ نسبی در مسئولیت مدنی کودکان ممیز و مبتلایان به اختلال روانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو پیوسته فرهنگستان علوم، استاد گروه حقوق خصوصی و اسلامی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
2 استادیار دانشگاه سیستان و بلوچستان
چکیده
در این مقاله، به بحث پیرامون مسئولیت مدنی صغار و بیماران روانی به صورت مطالعه تطبیقی، با روش تحقیق توصیفی- تحلیلی پرداخته شده است و به این پرسش محوری پاسخ داده شده که اساساً، با چه معیاری باید اقدام به سنجش رفتار زیانبار صغار و افراد مبتلا به اختلالات ذهنی نمود؟ نگاهی به تاریخ مسئولیت مدنی به خوبی حکایت از این دارد که حقوق مسئولیت مدنی، در پاسخ به این سؤال، همواره بر سر یک دو راهی قرار داشته است: در یک­سو، مسائل عاطفی، اخلاقی، انصاف و عدالت ماهوی اقتضای منتفی شدن یا تعدیل مسئولیت مدنی این افراد را دارند؛ و در سوی مقابل، هدف نهایی حقوق مسئولیت مدنی یعنی اعاده وضع سابق و جبران زیان­­های ناروا، کاوش‏های پیچیده شخصی، ذهنی و روانی را با تأملی جدّی مواجه می‏سازد! همین تردیدها سبب شده تا نظام­های حقوقی دیدگاه­های مختلفی را در این خصوص برگزینند: برخی جانب زیان­دیده را گرفته و از حکومت معیارهای نوعی در حقوق مسئولیت مدنی دفاع کرده­اند، و عده­ای نیز به سمت حمایت از صغیر و مجنون گرایش یافته و معیار شخصی تقصیر را اختیار نموده­اند؛ با وجود این، به نظر می­رسد که باید رویکردی میانه را برگزید و از معیار «نوعیِ نسبی» به عنوان ملاک ارزیابی رفتار صغار ممیز و بیماران مبتلا به اختلال روانی بهره گرفت، و بر این اساس، تفسیری منعطف­تر و منضبط­تر از «رفتار متعارف» در مواد 951 تا 953 ق.م. ارائه داد
کلیدواژه‌ها

فهرست منابع

الف- منابع فارسی

1. آلتمن، اندرو (1385 هـ.ش). درآمدی بر فلسفه حقوق (چاپ اول). بهروز جندقی (مترجم)، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
2. اسمیت، پاتریشیا (1395 هـ.ش). فلسفه حقوق فمینیستی: مکاتب معاصر فلسفه حقوق مندرج در کتاب راهنمای بلک­ول برای فلسفه حقوق، (چاپ اول). به کوشش: دنیس پترسن، ندا سیانکی (مترجم). محمدمهدی ذوالقدری (ویراستار). تهران، انتشارات ترجمان. 
3. اف. استون، فردیناند، (1388ه.ش). نهادهای اساسی حقوق ایالات متحده آمریکا (چاپ دوم: اول از ناشر). صفایی، سید حسین (ترجمه). تهران: انتشارات جنگل- جاودانه.
4. امامی، سیدحسن (1388). حقوق مدنی (چاپ شانزدهم). ج 5. تهران: انتشارات اسلامیه.
5. امامی، سیدحسن (1388). حقوق مدنی (چاپ بیست و نهم). ج 1. تهران: انتشارات اسلامیه.
6. امیری قائم­مقامی، عبدالمجید (1385). حقوق تعهدات: کلیات حقوق تعهدات- وقایع حقوقی (چاپ سوم). ج 1، تهران: نشر میزان.
7. بادینی، حسن (1392). فلسفه مسئولیت مدنی (چاپ دوم). تهران: شرکت سهامی انتشار. 
8. بادینی، حسن (1389). نگرش انتقادی به معیار انسان معقول و متعارف برای تشخیص تقصیر در مسئولیت مدنی، (دوره 40، ش 1). فصلنامه حقوق: دانشگاه تهران.
9. باریکلو، علیرضا (1393). مسئولیت مدنی (چاپ پنجم). تهران: نشر میزان.
10. بزرگمهر، امیرعباس (1394). قوانین مسئولیت مدنی در نظام حقوق ایران و فرانسه (چاپ اول). تهران: نشر میزان.
11. بهرامی‏احمدی، حمید (1391). ضمان قهری (مسئولیت مدنی: با مطالعه تطبیقی در فقه مذاهب اسلامی و نظام‏های حقوقی) (چاپ اول). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
12. تقی­زاده، ابراهیم و سیداحمدعلی هاشمی (1394). مسئولیت مدنی (ضمان قهری)، (چاپ ششم). تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور. 
13. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387). اساس در قوانین مدنی: المدونه (چاپ اول). تهران: نشر گنج دانش.
14. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1391). الفارق: دایره المعارف عمومی حقوق (چاپ دوم). ج1. تهران: نشر گنج دانش.
15. حسینی، سیدمحمدرضا (1387). قانون مدنی در رویه قضایی (چاپ چهارم). تهران: انتشارات مجد.
16. حیاتی، علی­عباس (1392). مسئولیت مدنی (چاپ اول). تهران: نشر میزان، تهران.
17. داراب­پور، مهراب (1390). مسئولیت‏های خارج از قرارداد (پرداخت خسارت- استرداد عین و امتیازات) (چاپ دوم). تهران: انتشارات مجد.
18. ره­پیک، حسن (1395). حقوق مسئولیت مدنی و جبران­ها (چاپ سوم). تهران: انتشارات خرسندی.
19. صفایی، سید حسین و حبیب­ا... رحیمی (1399). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد) (چاپ سیزدهم). تهران: انتشارات سمت.
20. صفایی، سید حسین و حبیب­ا... رحیمی (1397). مسئولیت مدنی تطبیقی (چاپ اول). تهران: انتشارات شهر دانش.
21. صفایی، سید حسین و علیرضا آبین (1401). مسئولیت مدنی محجورین (چاپ اول). تهران: شرکت سهامی انتشار.
22. صفایی، سید حسین (1392). مقالاتی درباره حقوق مدنی و حقوق تطبیقی (چاپ سوم). تهران: نشر میزان.
23. عباسلو، بختیار (1394). مسئولیت مدنی (با نگرش تطبیقی) (چاپ دوم). تهران: نشر میزان.
24. عمیدزنجانی، عباسعلی (1389). موجبات ضمان: درآمدی بر مسئولیت مدنی و اسباب و آثار آن در فقه اسلامی (چاپ دوم). تهران: نشر میزان.
25. فرحی، سیدعلی (1390). تحقیق در قواعد فقهی اسلام (چاپ اول). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
26. قاسم­زاده، سیدمرتضی (1395). الزام‏ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد (چاپ دهم). تهران: نشر میزان.
27. قاسم­زاده، سیدمرتضی، حسن ره­پیک و عبدا... کیایی (1388). تفسیر قانون مدنی: اسناد- آراء و اندیشه­های حقوقی (چاپ سوم). ، تهران: انتشارات سمت.
28. کاتوزیان، ناصر (1387). الزام­های خارج از قرارداد: مسئولیت­های خاص و مختلط (چاپ هشتم). ج 2. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
29. کاتوزیان، ناصر (1375). حقوق خانواده (چاپ چهارم). ج 2. تهران: شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا.
30. لطفی، اسدا... (1393). سلسله مباحث فقهی- حقوقی مسئولیت مدنی (چاپ اول). تهران: انتشارات جنگل- جاودانه.
31. محمصانی، صبحی (1339). النظریات العامه للموجبات والعقود (قوانین فقه اسلامی در التزامات و عقود با مقایسه با قوانین جدید)، مترجم: جمال الدین جمالی (محلاتی)، ج 1. تهران: چاپ موسوی.
32. مرادزاده، حسن (1390). حقوق و تکالیف اشخاص دارای معلولیت در نظام مسئولیت مدنی (چاپ اول). تهران: انتشارات شهر دانش.
33. مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه (1396). پیشینه رویه قضایی در ایران در ارتباط با قانون مدنی (چاپ دوم). ج 1. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
34. میرشکاری، عباس (1394). رساله عملی در مسئولیت مدنی (چاپ اول). تهران: شرکت سهامی انتشار.
35. وکس، ریموند (1392). فلسفه حقوق (چاپ دوم). باقر انصاری و مسلم آقایی­طوق (مترجمین). تهران: انتشارات جنگل- جاودانه.
36. یزدانیان، علیرضا (1395). حقوق مدنی- حقوق تعهدات: قواعد عمومی مسسئولیت مدنی (با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه) (چاپ اول). ج 1و 5. تهران: نشر میزان.

ب- منابع عربی

1. آشتیانی رازی، محمدحسن (1429). بحرالفوائد فی شرح الفرائد (چاپ اول). ج 7. (تحقیق و تدقیق: لُجنه احیاءِ التراث العربی)، بیروت- لبنان: مؤسسه التاریخ العربی.
2. احمد، بوکرزازه (2014). المسئولیه المدنیه للقاصر: دراسه مقارنه، جامعه القسطنیه 1، الجزایر،
3. اسدی حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (علامه حلّی) (1420). تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه (چاپ اول). ج 2. قم: موسسه امام صادق.
4. انصاری، مرتضی (1428). فرائد الأصول (رسائل) (چاپ نهم). 3. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
5. ایروانی، باقر (2007).  الحلقه الثالثه فی اسلوبها الثانی (چاپ اول). ج 1. قم: المحبین للطباعه و النشر.
6. البهوتی، منصور بن یونس بن ادریس (1402). کشاف القناع علی متن الاقناع. ج 4. بیروت: دارالفکر.
7. تبریزی، جواد بن علی (1416). ارشاد الطالب الی التعلیق علی المکاسب (چاپ سوم). ج 2. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
8. جزایری مروج، سید محمد جعفر (1416). هدی الطالب فی شرح المکاسب (چاپ اول). ج 4. قم: مؤسسه دارالکتاب.
9. الجزیری، عبدالرحمن  (1424). الفقه علی المذاهب الاربعه (چاپ دوم). ج 2. بیروت- لبنان: دارالکتب العلمیه.
10. جمعی از نویسندگان (بی­تا)، مجله فقه اهل­البیت علیهم­السلام (چاپ اول). ج 42. قم: مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل­البیت.
11. حسینی عاملی، سید محمدجواد (1419). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه (چاپ اول). ج 16. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
12. حسینی مراغی، سیدمیرعبدالفتاح (1417). العناوین الفقهیه (چاپ اول). ج 2. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
 
13. حیدر، علی (1417). درر الحکّام: شرح مجله الاحکام (چاپ اول). ج 2. کاسی­رود- کویته- پاکستان: مکتبه سلطانیه.
14. خوئی، سیدابوالقاسم (بی­تا). مصباح الفقاهه، ج 3. مقرر: محمدعلی توحیدی. بی­جا: بی­نا.
15. خوئی، سیدابوالقاسم (1417). مصباح الفقاهه (چاپ چهارم). ج 2. مقرر: محمدعلی توحیدی، قم: مؤسسه انصّاریان.
16. رشتی، میرزا حبیب­ا... (1388)، کتاب الغصب (چاپ اول). تهران: انتشارات مدرسه عالی شهید مطهری.
17. زحیلی، وهبه (1433). نظریه الضمان أو احکام المسئولیه المدنیه و الجنانیه فی الفقه الاسلامی (دراسه مقارنه)، (چاپ نهم). دمشق: دارالفکر.
18. زحیلی، وهبه (1429). الفقه الاسلامی و ادلته، ج5. کویته- پاکستان: مکتبه رشیدیه.
19. سبحانی، جعفر (1429 هـ.ق). احکام البیع فی الشریعه الاسلامیه الغراء (چاپ اول). ج 1. قم: موسسه امام صادق.
20. سبحانی، جعفر (1435 هـ.ق). الایضاحات السنیه للقواعد الفقهیه (چاپ اول). ج 1. قم: مؤسسه امام صادق ع.
21. سراج، محمد احمد (1410). ضمان العدوان فی الفقه الاسلامی: دراسه فقهیه مقارنه باحکام المسئولیه التقصیریه فی القانون (چاپ اول). قاهره- مصر: دارالثقافه للنشر و التوزیع.
22. سیفی مازندرانی، علی­اکبر (1428). دلیل تحریر الوسیله- احکام الاسره (چاپ اول). قم:، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
23. الصافی، علی عبدالحکیم (1431). الضمان فی الفقه الاسلامی: دراسه مقارنه لاسبابه و مجالاته فی العقود (چاپ اول). تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه- المعاونیه الثقافیه و مرکز الدراسات العلمیه. 
24. صالح، ایمن (2002). حکمه ضمان الفعل الضار و اثرها فی تحدید موجباته فی الفقه الاسلامی. ج 17، شماره 4. جامعه موته، الکرک- اردن: مجله موته للبحوث و الدراسات.
25. صدر، سیدمحمدباقر (1408). بحوث فی شرح العروه الوثقی (چاپ دوم). ج 4. قم: مجمع الشهید آیت­ا... الصدر العلمی.
26. طباطبایى بروجردى، سید حسین (1413). تقریرات ثلاث (چاپ اول). مقرر: علی­پناه اشتهاردی، قم: موسسه نشر اسلامی.
27. عاملی کرکی، علی بن حسین (محقق ثانی) (1414). جامع المقاصد فی شرح القواعد (چاپ دوم). ج 5. قم: مؤسسه آل­البیت علیهم­السلام.
28. عاملی، زین­الدین بن علی (شهید ثانی) (1413). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام (چاپ اول). ج ۱۵. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
29. الغرناطی المالکی، محمدبن­احمدبن­جُزی (1975). قوانین الاحکام الشرعیه و مسائل الفروع الفقهیه، قاهره- مصر: عالم الفکر.
30. القرطبی، قاضی ابی الولید محمد بن احمد بن رشد (1432). بدایه المجتهد و نهایه المقتصد (چاپ دوم). ج 5. تحقیق و مقارنه: عبدالجابر الحلو و عقیل الربیعی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه- المعاونیه الثقافیه، مرکز الدراسات العلمیه.
31. کاشف الغطاء، محمدحسین (1432). تحریر المجله (چاپ دوم). ج 3. تحقیق: محمد الساعدی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه- المعاونیه الثقافیه.
32. الکاسانی الحنفی، علی الدین ابوبکر بن مسعود (1409). بدائع الصنائع (چاپ اول). ج 7. پاکستان: المکتبه الحبیبیه.
33. لطفی، المحامی مکی ابراهیم (1970). المسئولیه التقصیریه و نقد موقف العلامه السنهوری من تطبیقاتها التشریعیه فی العراق. سال بیست و پنجم، شماره چهار: مجله القضاء.
34. مصطفی، ابوزید عبدالباقی (1403). مدی مسئولیه عدیم التمییز التقصیریه فی القانون المقارن: بحث مقارن فی القانون الفرانسی و القانون المصری و فقه الشریعه الاسلامیه والقانون الکویتی، (سال ششم). شماره 4: قسمت دوم. مجله الحقوق.
35. مغنیه، محمدجواد (1421). فقه الامام الصادق علیه­السلام (چاپ دوم). ج 3. قم: مؤسسه انصاریان.
36. موسوی بجنوردی، سید حسن (1419). القواعد الفقهیه (چاپ اول). ج 4. قم: نشر الهادی.
37. مهنا، فخری رشید (1974). اساس المسئولیه التقصیریه و مسئولیه عدیم التمییز: دراسه مقارنه فی الشریعه الاسلامیه و القوانین الانکلوسکسونیه و العربیه، کانون الثانی. بغداد: مطبعه الشعب.
38. نجفى، محمد حسن (بی­تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (چاپ هفتم). ج ‌43. ، بیروت – لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
39. هیئه کبار علماء الاسلام (1429). الموسوعه الفقهیه (الموسوعه الکویتیه)،  کویته- پاکستان: مکتبه رشیدیه.

ج- منابع انگلیسی

1. European Centre of Tort and Insurance Law (2006). Children in Tort Law: Children as Tort Feasors, Vol. 17. Printed in Germany:  Springer Wien NewYork.
2. European Group on Tort Law, Principles of European Tort Law: Text and Commentary (2005). Printed in Austria: Springer Wien NewYork.
3. Harpwood, Vivienne (2009). Modern Tort Law, 7th ed., London and NewYork: Routledge- Cavendish publishing.
4. Stuhmcke, Anita (2001). Essential Tort Law, 2nd ed., London: Cavendish publishing Limited.
5. Van Dam, Cees (2013). European Tort Law, 2nd ed., United Kingdom (UK.): Oxford University Press.
6. Von Bar, Christian, et al. (Ed.). (2009). Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law: Draft Common Frame of Reference (DCFR), Prepared by: the Study Group on a European Civil Code & the Research Group on EC Private Law (Acquis Group), Edited by: Christian von Bar, Eric Clive and Hans Schulte-Nölkeand Hugh Beale, Johnny Herre, Jérôme Huet, Matthias Storme, Stephen Swann,Paul Varul, Anna Veneziano and Fryderyk Zoll, Ebook (Six volumes in one volume), sellier. european law publishers, Munich (Germany).
7. Wright, R.George (2017). Objective and Subjective Tests in the Law, Vol.16, Number 1.  The University of New Hampshire Law Review.
دوره 4، شماره 8
علوم انسانی
دوره چهارم، پاییز و زمستان 1402، شماره هشتم
اسفند 1402
صفحه 5-25