مرور و نقد کتاب

نارساخوانی رشدی درزبان فارسی

(گزیده­ پژوهش­های دکتر طاهره­سیما شیرازی و همکاران)

به کوشش: دکتر رضا نیلی­ پور، دکتر طلیعه ظریفیان و دکتر زهراسادات قریشی

ناشر: نشر نویسه پارسی

سال انتشار: 1397

"نارساخوانی رشدی در زبان فارسی" عنوان کتابی است از گزیده­ پژوهش­های زنده یاد دکتر طاهره سیما شیرازی و همکاران که به کوشش دکتر رضا نیلی­پور و خانم­ها دکتر طلیعه ظریفیان و دکتر زهرا سادات قریشی اعضاء هیات علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توان­بخشی گردآوری و تنظیم شده است و نشر نویسه پارسی چاپ نخست آن را در 253 صفحه همراه با جدول و نمودار در 300 نسخه در سال 1397در تهران به چاپ رسانده است. این کتاب در اردیبهشت 1397 در نخستین سالگرد زنده­یاد دکتر طاهره­سیما شیرازی در شانزدهمین همایش گفتاردرمانی ایران توسط فرزندان وی اندیشه و سپهر رونمایی شده است.

کتاب با معرفی دکتر طاهره سیما شیرازی آغاز می­شود. وی در 12 خرداد 1342 در نیشابور به دنیا آمد. فارغ­التحصیل سال 1366 رشته گفتاردرمانی در مقطع کارشناسی از دانشگاه علوم پزشکی ایران و کارشناسی­ارشد گفتاردرمانی در سال 1375 و دکتری گفتاردرمانی در سال 1391 از دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی بود. زنده یاد علاوه بر پژوهش­های مختلفی که در حوزه نارساخوانی رشدی فارسی انجام داد رساله دکتری خود را در زمینه نظریه­ های"وضعیت پردازش واجی، پردازش شنیداری مرکزی و حافظه­ فعال در مشکلات خواندن دانش­آموزان نارساخوان فارسی زبان" تدوین کرد. دکتر شیرازی در طول حیات کوتاه پربار علمی خود علاوه بر تدریس و پژوهش و تدوین مقاله و ترجمه کتاب و همکاری در تدوین "فرهنگ آسیب­شناسی گفتار و زبان"، طراحی و تدوین نخستین “آزمون تشخیصی نارساخوانی رشدی زبان فارسی” را با همکاری دکتر رضا نیلی­پور در کارنامه علمی خود به یادگار گذاشت. این آزمون تشخیصی نارساخوانی تاکنون دو بار در انتشارات دانشگاه علوم بهزیستی و توان­بخشی به چاپ رسیده است.

 ساختار محتوایی کتاب شامل پیش­گفتار و سه بخش موضوعی و نمایه موضوعی است. در پیش­گفتار کتاب بر اهمیت نقش یادگیری زبان در دوران رشد کودک در گسترش توانایی­های شناختی تاکید و یادآوری شده که مشکل نارساخوانی رشدی اختلالی است که هنگام ورود کودک به مدرسه در جهت یادگیری مهارتهای خواندن و نوشتن در بعضی کودکان بروز می­کند و در صورت عدم توجه و تشخیص به موقع این اختلال و انجام روندهای درمانی و توان­بخشی مناسب، این مشکل پیچیده­تر شده و می­تواند در بزرگسالی فرد را دچار مشکلات یادگیری و ناتوانی­های شناختی کند.

محتوای موضوعی مقاله­های پژوهشی منتخب کتاب در سه بخش و هر بخش در چندین فصل شامل: مبانی نظری نارساخوانی، ارزیابی و علت­شناسی نارساخوانی و روند درمان و توان­بخشی آن تدوین و تنظیم شده است.

عنوان بخش اول "درآمدی بر نظریه­های علت­شناسی نارساخوانی رشدی" است که در چهار فصل  تنظیم شده است. فصل اول با عنوان "نظریه­های نارساخوانی رشدی"، به بررسی سه نظریه نارساخوانی رشدی نقص پردازش واجی، نظریه نقص پردازش شنیداری و نظریه حافظه فعال به اختصار پرداخته است. در فصل دوم "علت­­شناسی و ملاک­های ارزیابی نارساخوانی رشدی" شامل الگوهای دوگانه خواندن مطرح شده و پس از آن نارساخوانی رشدی تعریف می­شود و در ادامه پردازش واجی، حافظه فعال و پردازش شنیداری به ترتیب توضیح داده شده است. در مبحث پردازش واجی، آگاهی واجی و سرعت خواندن و مباحث مربوط به آنها مطرح و ارتباط آنها با نارساخوانی رشدی بررسی می­شود. در بخش مربوط به حافظه فعال نیز حافظه فعال با استفاده از مدل بدلی تعریف شده و روش­های بررسی و ارتباط آن با نارساخوانی بحث شده است. در ادامه به تعریف پردازش شنیداری و فرضیه نقص زمانی شنیداری پرداخته و آزمون­های کشف فاصله و آزمون شنیداری دوگوشی و ارتباط ویژگی­های خط فارسی و خواندن بحث شده است. در فصل سوم موضوع "آگاهی واجی: روند رشد و نقش آن در خواندن" و در فصل چهارم "شیوه­های  "کل خوانی" و "آوایی" در خوانندگان ماهر فارسی زبان" به عنوان گزارش یک پژوهش میدانی بحث شده است.

 بخش دوم کتاب  با عنوان "ارزیابی و تشخیص نارساخوانی رشدی" دارای شش مقاله است. در مقاله اول به معرفی و ارائه ویژگی­های روان­سنجی و روایی و پایایی نخستین " آزمون تشخیصی نارساخوانی خواندن فارسی " اشاره شده است و سپس در یک مقاله " آزمایه تکرار ناکلمه" و دو مقاله بعدی به ­ترتیب به بررسی مهارت خواندن و نوشتن کودکان عادی (رسا خوان) و مقایسه ویژگی­های خواندن و نوشتن با کودکان نارساخوان فارسی زبان بحث شده  است. در  مقالات پایانی این بخش سرعت نامیدن کودکان نارساخوان و ارتباط آن با مهارت آگاهی واجی و سرعت و صحت خواندن بحث شده است.

 بخش سوم در چهار فصل به گزارش پژوهش­های مستند درباره"شیوه­های مداخله و درمان اختلال نارساخوانی رشدی" پرداخته و یادآوری کرده است از آنجا که هدف پیمودن راه دشوار تشخیص و ارزیابی، ارائه مداخلات درمانی صحیح در زمان مناسب می­باشد، بخش سوم کتاب به مقالات مرتبط با مداخلات درمانی و اثربخشی آن­­ها اختصاص یافته است. سه مقاله این بخش به ترتیب به "طراحی برنامه آموزشی آگاهی واج­شناختی" ، "مقایسه­ اثربخشی مداخله آوایی، مداخله کلی و مداخله ترکیبی بر سرعت و دقت مهارت خواندن کودکان نارساخوان" و "اثربخشی وسیله آموزشی سینا بر مهارت خواندن کودکان نارساخوان" می­پردازد. یکی از مقالات این بخش، از منظری دیگر بر به­کارگیری "رویکرد آموزش خواندن" به عنوان ابزاری مکمل برای تقویت مهارت­های گفتار و زبان سایر اختلالات، به­ویژه کودکان سندرم­داون پرداخته است، در این مقاله تاثیر آموزش خواندن در مقایسه با درمان­های سنتی بر بهبود زبان درکی و بیانی مورد بررسی قرار گرفته است. در پایان بخش سوم مقاله ای به انگلیسی با عنوان "مقایسه اثربخشی سه مداخله بر مهارتهای خواندن کودکان دارای مشکل خواندن" “(Comparison of Effectiveness of Three Interventions on) the Reading Skills of Children with Reading Difficulty)” ( ارائه شده است. در انتهای کتاب نیز واژه­نامه توصیفی در اختیار خوانندگان قرار گرفته است.

با توجه به اینکه موضوع این کتاب یکی از حوزه­های زبان شناسی بالینی فارسی است که نتیجه گزارش پژوهش­های بومی درباره نارساخوانی بالینی است می­تواند منبع معتبری باشد، هم به عنوان کتاب درسی نارسا خوانی و هم  منبعی برای گفتار درمانگران و روان­شناسان علاقمند به توان بخشی نارساخوانی رشدی کودکان فارسی زبان.

پیام مهم کتاب اهمیت توجه به ارزیابی و تشخیص و مداخله زود هنگام این اختلال رشدی زبان در کودکان فارسی زبان است که در صورت عدم توجه و تشخیص به موقع این اختلال و انجام روندهای درمانی، این مشکل در دوره تحصیلی بالاتر پیچیده­تر شده و می­تواند در بزرگسالی فرد را دچار ناتوانی­های شناختی کند. در کتاب یاداوری شده است که با توجه به اینکه کسب مهارت خواندن، لازمه پیشرفت تحصیلی در تمامی دروس است و کودکی که در این زمینه با مشکلاتی مواجه باشد، نمی­تواند به راحتی دوران تحصیل خود را به پایان رساند. از طرف دیگر، رشد ارتباطات نوشتاری و به ­خصوص گسترش اینترنت و استفاده از کامپیوتر در ارتباطات اجتماعی انسان­ها، روز­به­روز بر اهمیت زبان نوشتاری افزوده است تا آنجا که فرد دارای مشکل خواندن، عملاً از مبادله اطلاعات و کسب دانش از طریق نوشتار ناتوان است. نقش و اهمیت روزافزون خواندن و نوشتن و نیز درصد بالای کودکان نارساخوان و مشکلات بسیاری که این گروه از کودکان با آن مواجه هستند، توجه محققان زیادی را در زبان­های مختلف به گونه­ای روزافزون به این اختلال جلب کرده است. انتشار این کتاب پژوهشی در حوزه اختلال نارساخوانی رشدی زبان فارسی نیز نشانه توجه به زمینه­های مختلف این اختلال و از جمله علل احتمالی و آسیب­های همراه آن در رشد شناختی دوران رشد کودک است که توجه پژوهشگران زبان­شناسی بالینی را  به پژوهش­های بیشتر بومی در ایران به خود جلب می­کند.