بررسی تحولات سیاسی و اجتماعی بر فرهنگ قالی بافی شهرستان تویسرکانِ استان همدان در پنج دهه اخیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 -
2 دانشیار، گروه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22047/hsd.2026.560023.1114
چکیده
قالی‌بافی در شهرستان تویسرکان، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر و فرهنگ بومی استان همدان است که در طول تاریخ، پیوندی عمیق با ساختار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی منطقه داشته است. با این حال، تحولات سیاسی و اجتماعی چند دهه‌ی اخیر، از جمله تحریم‌های اقتصادی، تغییر سیاست‌های صادراتی فرش، مهاجرت‌های روستایی، کاهش مشارکت زنان در بافت، و ورود رنگ‌ها و الیاف مصنوعی، به‌تدریج موجب دگرگونی در ساختار فنی، بصری و فرهنگی قالی‌های این منطقه شده‌اند. هدف این پژوهش، بررسی تأثیر تحولات سیاسی، اجتماعی معاصر بر طرح‌ها، رنگ‌بندی و شیوه‌های فنی قالی‌بافی تویسرکان و تحلیل نقش این تحولات در تغییر هویت فرهنگی قالی این منطقه است. در پاسخ به پرسش اصلی پژوهش مبنی بر اینکه «تحولات سیاسی و اجتماعی چه تأثیری بر ویژگی‌های فنی و فرهنگی قالی‌بافی تویسرکان داشته‌اند؟»، داده‌ها از طریق مشاهده‌ی میدانی، مصاحبه‌ی نیمه‌ساختاریافته با بافندگان، طراحان و فروشندگان محلی و بررسی منابع اسنادی گردآوری شده‌اند. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، پیوند میان تحولات کلان اجتماعی و تغییرات در هنرهای سنتی را روشن ساخته است. ضرورت پژوهش در پرکردن شکاف مطالعاتی موجود در حوزه‌ی بررسی تأثیر عوامل کلان سیاسی و اجتماعی بر هنرهای بومی به‌ویژه قالی‌بافی مناطق غربی ایران نهفته است؛ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سیاست‌های اقتصادی کلان و رکود صادرات فرش ایران، همراه با تغییر در ساختار اجتماعی و فرهنگی منطقه، باعث کاهش اصالت نقوش، جایگزینی رنگ‌های شیمیایی، افول مهارت‌های سنتی در میان نسل‌های جدید بافندگان شده است. در عین حال، برخی ویژگی‌های اصیل مانند نقوش لچک‌وترنج و رنگ‌های آبی و قرمز، همچنان در آثار محلی حفظ شده‌اند.
کلیدواژه‌ها

      1.            استون، پ. (1391). فرهنگنامه فرش شرق (ترجمه بیژن اربابی). تهران: انتشارات یساولی.
      2.            اعتمادزاده به‌آذین، محمود (1344). قالی ایران. تهران، ایران: انتشارات ابن سینا.
      3.            جلیلیان، نعیمه (1391). بررسی نقوش فرش روستایی بافت همدان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سمنان).
      4.            رشادی، حجت‌الله؛ صالحی، سمیه؛ نوروزی قره قشلاق، حسین (1402). بررسی و تحلیل میزان بازتاب شاخصه‌ها و ابعاد هویت ملی در قالیچه‌های تصویری دوره قاجار. هنرهای صناعی ایران. سال ششم، شماره 1، صفحه 213-236.
      5.            ژوله، ت. (1390). پژوهشی در فرش ایران. تهران، ایران: انتشارات یساولی.
      6.            صباحی، م. (1393). قالین. تهران: انتشارات دانشگاه هنر.
      7.            صبوحی, عفت؛ مسعود، محمد؛ مرادی‌چادگانی، داریوش؛ صادقی، نگین (1399). تحلیل دگرگونی سیاست‌گذاری‌های افقی و عمودی سامان‌دهی مشاغل شهری در برنامه‌های توسعة اجتماعی، اقتصادی و عمرانی ملی ایران پس از انقلاب اسلامی. اقتصاد شهری، 5(1)، 81-98.
      8.            صوراسرافیل، شیرین (1375). تاریخ منقوش فرش همدان. تهران، ایران: انتشارات مینا.
      9.            محمدی، محمد (1387). فرش همدان نگاهی مردم‌شناختی، نشریه فرهنگ مردم، شماره 26، صفحه 102-112.
  10.            ملکی، سیدحسن؛ یاوری، حسین؛ احراری، عبدالله؛ محمودزاده، نصرت‌الله (1387). صنعت فرش همدان. پژوهش‌نامه قالی ایران. شماره 80، صفحه 25-28.
  11.            مؤمنی، فرشاد؛ نعمت‌اللهی، سمیه (1402). اقتصاد سیاسی سیاست صنعتی در ایران. دو فصلنامه توسعه علوم انسانی، 7(4)، 67-96.
  12.            نیکویی، مجید (1387). معرفی فرش مناطق ایران-همدان. تهران، ایران: انتشارات مرکز ملی فرش ایران.
  13.            یساولی‌ثانی، ج. (1375). قالی‌ها و قالیچه‌های ایران. تهران: انتشارات یساولی.
     14.            Eiland, Jr. (1998). Oriental Rugs: Complete Guide. Laurence Hing. London.
     15.            Ford, P. R. J. (2008). Oriental Carpet Design: A Guide to Traditional Motifs, Patterns and Symbols. London: Thames & Hudson Ltd.
   16.            Hall, S. (1990). Cultural identity and diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, culture, difference (pp. 222–237). Lawrence & Wishart.
     17.            Intelli news. (2023). Iran’s economy and the impact of sanctions on traditional industries. Business New Europe.
     18.            Iran Focus. (2024). Iran’s carpet exports plummet by over tenfold. Retrieved from https://iranfocus.com.
     19.            Sakhai, E. (2008). Persian Rugs & Carpets the Fabric of Life. London: Antique collectors Club.
   20.            Satvati, J., & Gorji, A. A. (2018). An Analysis on the "Youth Right to Employment" in the Constitution and Upstream Regulations of National Development Plans. Strategic Studies on Youth and Sports, 17(40), 177-198.‏
   21.            URL 1: https://turcopersian.com.