روش شناسی و مدل ترکیب دانش انسانی و هوش مصنوعی در استنباط فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضویت هیئت علمی دانشکده شهید محلاتی قم
چکیده
ترکیب دانش انسانی و هوش مصنوعی در فرآیند استنباط فقهی، ظرفیتی چشمگیر برای ایجاد تحولات بنیادین در علوم انسانی، به‌ویژه فقه، دارد. با رشد حجم داده‌ها و افزایش پیچیدگی مسائل فقهی، استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری نوین و اجتناب‌ناپذیر اهمیت یافته است. این مقاله با هدف ارائه مدلی تلفیقی و نوآورانه نگارش شده است که در آن دانش عمیق انسانی و توانایی‌های تحلیلی هوش مصنوعی به‌طور هم‌زمان و مکمل به کار گرفته می‌شوند. روش تحقیق این مقاله، تحلیلی-توصیفی است و مدلی چندمرحله‌ای برای فرآیند اجتهاد معرفی می‌کند که بر مبنای بررسی منابع اسلامی و بهره‌گیری از الگوریتم‌های هوش مصنوعی شکل گرفته است.
مدل پیشنهادی شامل مراحلی نظیر موضوع‌شناسی، تحلیل متون قرآنی و حدیثی، ارزیابی اصول فقهی، حل تزاحم‌ها و در نهایت صدور حکم می‌باشد. در هر مرحله، هوش مصنوعی با ابزارهایی پیشرفته همچون پردازش زبان طبیعی، تحلیل داده‌ها، سیستم‌های تطبیق محتوا، و مدل‌سازی تصمیم‌گیری به تسریع و بهبود فرآیند اجتهاد کمک می‌کند. این ترکیب توانایی افزایش دقت، سرعت و انسجام در استنباط‌های فقهی را دارد و می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد رویکردهای جدید و پیشرفته در پژوهش‌های این حوزه باشد. مقاله به چالش‌های پیش‌رو در استفاده از هوش مصنوعی در اجتهاد پرداخته و راهکارهایی را برای مواجهه با این چالش‌ها پیشنهاد می‌کند. علاوه بر این، مقاله تأکید دارد که توسعه ابزارهای پژوهشی مبتنی بر هوش مصنوعی، می‌تواند افق‌های جدیدی را در مطالعات فقهی گشوده و به ارتقای سطح این علوم کمک کند.
کلیدواژه‌ها

منابع فارسی:

1)      ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب، بیروت، دارالفکر.
2)      انصاری، مرتضی (1431). فوائد الاصول، قم، مجمع الفکر الاسلامی.
3)      مظفر، محمدرضا (1417ق). اصول الفقه، قم، مرکز النشر.
4)      نائینی، محمدحسین (1376). فوائد الاصول، قم، جامعه مدرسین.
5)      حلی، حسن بن یوسف (1420). تحریر الاحکام، قم، مؤسسه امام صادق(ع).
6)      اسدی نسب، محمدعلی (1398). نسبت‌سنجی اهداف قرآن و اهداف علوم انسانی با رویکرد نقد تباین هدفی، پژوهش­نامه معارف قرآنی، دوره 10 شماره 36.
7)      امام خمینی، سید روح‌الله (1376). صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
8)      الهیان، محمد ابراهیم و دیگران (1400). جایگاه زمان و مکان در فقه سنتی پویا، پژوهش­های فقهی، دوره 17، شماره 1.
9)      تشکری، ابوذر و رجبی، محمود (1397). بررسی توان رقابت هوش مصنوعی با ذهن انسان از منظر قرآن، قرآن شناخت، س 10 ، ش5.
10)   حسنی، مهدی و علی‌پور، امیر (1386). تفاوت‌های معرفت‌شناختی میان اجتهاد اسلامی و روش‌های هوش مصنوعی، تهران، مرکز تحقیقات اسلامی.
11)   جناتی، عباس (1374). الزامات اجتهاد در فقه اسلامی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
12)   خطیبی، مهدی (1396). روش­شناسی استنباط حکم شرعی، عیار پژوهش در علوم انسانی، ش1، پ15.
13)   خادمی کوشا، محمد، درخشان­دوست، عسکر (1403). الگوی جامع موضوع‌شناسی فقهی در مسائل مستحدثه، نشریه فقه، دوره 31 شماره 1.
14)   رضایی، اسدالله (1400). تحلیل و بررسی روش استنباط احکام فقهی فقهُ النَّوازل (بر مبنای امامیه و اهل‌سنت)، مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دوره1، ش2.
15)   رضوی، سید محمد و دیگران (1400). کیفیت تفکیک مجرای تزاحم و تعارض و تأثیر آن بر استنباط فقهی، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره 54، شماره 2.
16)   طباطبایی، سیده فاطمه و بینش­به­نیا، الهه (1401). حکم تکلیفی به­کارگیری هوش مصنوعی به­عنوان قاضی از منظر فقه امامیه، حقوق اسلامی، شماره 4.
17)   فروغی، محمد (1396). ادراک بصری در هوش مصنوعی، معارف عقلی، شماره1.
18)   مازیاران، علیرضا (1398). تحلیل انتقادی استدلال عدم تفاوت در دفاع از حقوق هوش مصنوعی، پژوهش­های فلسفی-کلامی، شماره1.
19)   فقیهی مقدس، نفیسه و دیگران (1401). تبیین دلالی احادیث عرضه بر قرآن و کارکرد مصداقی آن در شناخت مجعولات حدیثی، نشریه علوم حدیث، دوره27، شماره 1.
20)   قربانخانی، امید (1403). نسبت­سنجی «تنزیل»، «تأویل»، «ظاهر» و «باطن» قرآن براساس دلالت­های زبانی، مطالعات تأویلی قرآن، انتشار آنلاین، بهمن 1403.
21)   مبلغی، احمد (1403). ضرورت بهره­مندی از هوش مصنوعی در اجتهاد، به نقل از سایت خبرگزاری بین­المللی قرآن به نشانی: https://iqna.ir/fa/news/     تاریخ بازدید 1 اردیبهشت 1404.
22)   مبلغی، احمد (1381). مروری تاریخی بر مراحل اجتهاد، مجله پژوهش و حوزه، شماره 11.
23)   مشکانی سبزواری، عبدالحسین (1401). ماهیت و روش موضوع­شناسی در فقه نظام­ساز، مجله فقه نظام­ساز، سال اول، ش4.
24)   ولدانی، مرتضی و محمدیان، علی (1403). تأملی بر امکان­سنجی و کاربست هوش مصنوعی در دانش فقه و حقوق، نشریه پژوهش­های فقهی، سال20، شماره4.
25)   اسلامی، واسطی، عبدالحمید (1401). الگوریتم اجتهاد، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
26)   هرمزی، جواد، آقازاده، نقی (1403). فقه مدرن و جنگ ­شناختی: فقه مدرن و تحلیلی انتقادی بر رویکردهای «دارالدعوه» و «دارالتبلیغ»، پژوهش­های فقهی، انتشار آنلاین دی­ماه 1403.
دوره 6، شماره 12 - شماره پیاپی 12
علوم انسانی
دورۀ ششم، پاییز و زمستان 1404 ، شمارۀ دوازدهم
اسفند 1404
صفحه 255-270