فقه پویا در مواجهه با اعمالِ تخفیف در جرایم مستوجب حدّ در نظامِ اسلامی معاصر درپرتوی نظریه‌هایِ تفسیری و اجرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری تخصصی حقوق کیفری و جرم شناسی از دانشگاه تهران. تهران و مدرس گروه حقوق دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی
10.22047/hsd.2026.560721.1115
چکیده
موضوع : نظام کیفری اسلام، به‌ویژه در حوزه جرایم مستوجب حد، بر قطعیت و الهی‌بودن احکام استوار است و در نگاه اولیه، امکان تخفیف یا تعدیل مجازات را محدود می‌سازد. با این حال، تحولات اجتماعی، اقتضائات سیاست جنایی و یافته‌های جرم‌شناختی معاصر، ضرورت بازاندیشی در شیوه فهم و اجرای حدود شرعی را برجسته کرده و پرسش از امکان تخفیف مشروع در این جرایم را مطرح می‌کند.
روش: این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع فقهی، حقوقی و جرم‌شناختی، به بررسی ظرفیت‌های نظری و اجرایی فقه پویا در زمینه تخفیف در جرایم مستوجب حد می‌پردازد و دیدگاه‌های تفسیری و سازوکارهای عملی مرتبط را تحلیل می‌کند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که در بعد نظری، رویکردهایی مانند «قرائت تاریخی متن» و «بازسازی پیش‌فرض‌های اجتهادی» با تأکید بر فهم زمان‌مند نصوص و توجه به تحولات علوم انسانی، زمینه برداشت‌های عقلانی‌تر و مقصدمدار از احکام جزایی را فراهم می‌سازند. در بعد اجرایی نیز سازوکارهایی همچون قاعده درء، اصل ستر، توبه، اکراه، تشدید شرایط اثبات، مصلحت عمومی، دفع وهن از اسلام و ملاحظات حقوق بشری، ظرفیت‌های مؤثری برای تعدیل عملی اجرای حدود ایجاد می‌کنند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که بدون تغییر در نصوص فقهی مربوط به جرایم مستوجب حد، فقه اسلامی از ابزارها و ظرفیت‌های قابل توجهی برای تخفیف و تعدیل در مرحله اجرا برخوردار است؛ ظرفیت‌هایی که ضمن سازگاری با اصول و مقاصد شریعت، می‌توانند پاسخگوی الزامات عدالت کیفری و سیاست جنایی معاصر باشند.
کلیدواژه‌ها

منابع
§         ابن ادریس، ابوجعفر (1410ق). کتاب السرائر، چاپ دوم، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
§         ابوزید، نصر حامد (1383). نقد گفتمان دینی. ترجمۀ حسن یوسفی اشکوری و محمد جواهرکلام. تهران: طرح نو.
§         احمدپور، علی (1399). «قرائت انسانی از دین؛ ارزیابی دیدگاه محمد مجتهد شبستری»، فلسفه دین، 17(3)، 343360.
§         آرین‌نژاد، محمدجعفر؛ گازرانی، سعید؛ و داودی، علی‌اصغر (1403). «رویکردی انتقادی بر تفسیرهای نوین از رابطه دین و سیاست، دموکراسی و حقوق بشر (مورد مطالعه: عبدالکریم سروش و نصر حامد ابوزید)»، سیاست‌پژوهی ایرانی، شماره 40، 108126.
§         بهرامی‌نژاد، علی (1403). «رابطۀ مجازات اسلامی با اصل کرامت ذاتی انسان در پرتو حقوق بشر»، پژوهش‌های فقهی حقوق بشر، 1(1)، 1930.
§         حرّ عاملی، محمد بن حسن (1403ق). وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
§         حسینی، سیدمحمد (1387). «حدود و تعزیرات (قلمرو، انواع، احکام)»، مطالعات حقوق خصوصی، 38(1)، 125145.
§         خوانساری، سید احمد (1364). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، جلد پنجم، چاپ دوم، قم: انتشارات اسماعیلیان.
§         دهان، زهرا؛ پروینی، خلیل؛ و متقی‌زاده، عیسی (1404). «بررسی تاریخ­مندی نصر حامد ابوزید در فرایند فهم متن براساس کاربست وجه در دستور نظام‌مند هالیدی»، پژوهش‌های ادبیقرآنی، 11(4)، 119.
§         زندی، محمدرضا و عمرانی‌فر، عدنان (1396). «ممنوعیت یا مقبولیت تخفیف مجازات در جرایم مستوجب حد»، فصلنامۀ قضاوت، 17(90)، 3350.
§         ساجدی، حامد و ساجدی، ابوالفضل (1401). «معناداری سخن خدا (نقدی بر تأملات هرمنوتیکی و زبان‌شناختی مجتهد شبستری)»، فلسفه دین، 19(3)، 293317.
§         صالحی‌زاده، محسن؛ مختاری، عبدالله؛ و بارانی‌بیرانوند، امیر (1399). «امکان کاهش وضع مجازات‌های بدنی در قوانین جزایی ایران با توجه به مبانی فقهی و موازین حقوق بشر»، پژوهش­نامه حقوق تطبیقی، 4(2), 86102.
§         صانعی، یوسف (28 تیر 1399). «نحوۀ اجرای حدود در زمان غیبت امام معصوم»، دسترس‌پذیر در: https://shoaresal.ir/fa/news/288705/%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-
§         طباطبایی بروجردی، سید آقا حسین (1429ق). جامع الحدیث شیعه، جلد 30، چاپ اول، تهران: ایران فرهنگ سبز.
§         عمرانی‌فر، عدنان (1403). تخفیف مجازات در جرایم مستوجب حد، چاپ اول، تهران: انتشارات دانش‌پذیر.
§         عمرانی‌فر، عدنان؛ شیداییان آرانی، مهدی؛ و عالی‌پور، حسن (1403). «شاخصه‌های ایراد اتهام در نظام‌های حقوقی کامن‌لا و رومی‌ژرمنی با نگاهی به حقوق ایران»، مجله حقوقی دادگستری، 88(126)، 249272.
§         عمرانی‌فر، عدنان؛ شیداییان، مهدی؛ حاجی‌ده‌آبادی، احمد؛ و عالی‌پور، حسن (1400). «واکاوی تغلیظ دیه در ماه‌های حرام و حرم مکّه با رویکرد انتقادی»، پژوهش­نامه حقوق تطبیقی، 5(2), 181197.
§         عمید زنجانی، عباسعلی (1391). قواعد فقه جزا، تهران: سمت.
§         فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1422ق). تفصیل‌الشریعه فی شرح تحریر الوسیله الحدود، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم‌السلام.
§         کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی، جلد 7، چاپ چهارم، تهران: دارالمکتب الاسلامی.
§         گلدوزیان، ایرج (1393). محشای قانون مجازات اسلامی، چاپ سوم، تهران: مجد.
§         مجتهدشبستری، محمد (1379). نقدی بر قرائت رسمی از دین، چاپ اول، تهران: طرح نو.
§         محمدری‌شهری، محمد (1389). میزان‌الحکمه، جلد 2، قم: مؤسسه علمیفرهنگی دارالحدیث.
§         مصطفوی، حسن (1402ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، جلد 2 و 8، چاپ اول، تهران: مرکز الکتاب للترجمه و النشر.
§         مطهری، مرتضی (1376). اسلام و مقتضیات زمان، جلد 2، چاپ دوازدهم، تهران: صدرا.
§         منتظری نجف‌آبادی، حسین‌علی (1404ق). کتاب‌الحدود، چاپ اول، قم: دارالفکر.
§         موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1369). صحیفه نور، جلد 58، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
§         نصری، عبدالله (1381). «ابوزید و قرائت متن در افق تاریخی»، قبسات، 7(23)، 94105.
§         نوبهار، رحیم و عرفانی‌فر، امیر (1396). «واکاوی تحلیلیانتقادی تفاوت‌های میان حد و تعزیر»، فصلنامه راهبرد، شماره 82، 207240.
دوره 6، شماره 12 - شماره پیاپی 12
علوم انسانی
دورۀ ششم، پاییز و زمستان 1404 ، شمارۀ دوازدهم
اسفند 1404
صفحه 215-231