صورت‌بندی منظومه نظری پشتیبان برنامه تعدیل ساختاری از لحاظ مواجهه آن با امر دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 بخش جامعه‌شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 بخش جامعه شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
3 گروه اقتصاد توسعه و برنامه‌ریزی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
4 بخش جامعه‌شناسی، دانشکده اقتصاد،مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22047/hsd.2025.481694.1029
چکیده
پژوهش حاضر با رویکردی فرارشته‌ای یک مطالعه علمیِ دین، از ترکیب جامعه شناسی دین و اقتصادسیاسی نهادگرایانه است که در قالب یک مطالعه توصیفی-تحلیلی به این مسأله می‌پردازد که چگونه رویکردهای اقتصادی و رویکردهای دینی و ایمانی در منظومه نظری پشتیبان تعدیل ساختاری با امر دینی مواجه می‌شوند؟ در پاسخ از روش اسنادی در قالب یک پژوهش بنیادی استفاده شد. یافته‌ها نشان می‌دهد در این مواجهه، یک الگوی بازگشتِ دین به حوزه عمومی به سبک نئولیبرال، انجیلی و نومحافظه‌کار در سرمایه‌داری مالی و رانتی شکل می‌گیرد. در رویکردهای اقتصادی پشتیبان، سه روند کلی «مالی‌سازی نظام حیات جمعی ازطریق نهادینه‌سازی سرمایه‌داری ‌مالی»، «وارونه‌سازی دولت رفاه» و «التهاب و گسست فراگیر حاصل از اجرای برنامه تعدیل ساختاری به مثابه یک نسخه تخریب‌گر چند وجهی» شناسایی شد. در رویکردهای دینی پشتیبان نیز سه روند کلی «برساخت و بومی‌سازی توجیه دینی وارونه‌سازی دولت رفاه به سبک خوانش انجیلی از ادیان»، «بازگشت دین به حوزه عمومی به سبک نئولیبرال و انجیلی پس از وارونه‌سازی دولت رفاه در سرمایه‌داری مالی رانتی» و «شکل‌گیری معنویت‌های مقاومت به سبک نئولیبرال و انجیلی در مواجهه با انبوه بحران‌های نظام سرمایه‌سالار» شناسایی شد. بدین‌ترتیب، در بستر سرمایه‌داری مالی رانتی،.دولت رفاه وارونه‌سازی می‌شود. با تسلط منطق بنگاه‌داری دینی، مفاهیم اصلی عدالت و آزادی وارونه و میان تهی ‌می‌شود. تعدیل ساختاری به عنوان یک نسخه تخریب‌گر، موتور خلق شوکهای پی‌‌در‌پی، نااطمینانی و التهاب در جامعه می‌شود. مردم و حکومت‌ها را درگیر مناسبات استعماری و سلطه نهادی جهانی می‌‌کند. امر دینی وارونه و میان ‌تهی می‌شود. استعمار دین و فروپاشی دین شتاب می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
اُبادیا، لیونل (1398). جامعه‌شناسی اقتصاد دین. علیرضا خدامی (مترجم). تهران: نقد فرهنگ.
اباذری، یوسفعلی؛ پرنیان، حمیدرضا (1398). استقرار آموزشی مکتب نیاوران تاریخچه ایجاد نهادهای دولتیِ آموزش مدیریت و اقتصاد بازار آزاد. مطالعات جامعه‌شناختی. 22(2): 151-176.
استندینگ، گای (1400). فساد در نظام سرمایه‌سالار: چرا رانت‌جویی پاداش دارد و لی کار مولد نه؟(چاپ اول). فرزانه چهاربند (مترجم). تهران: انتشارات نهادگرا.
اسلیتر، دن؛ تونیکس، فرن (1386). جامعه بازار و نظریه اجتماعی مدرن، حسین قاضیان (مترجم). تهران: نشر نی.
بابایی، فاطمه (1380). تعدیل ساختاری، فقر و ناهنجاری­های اجتماعی. تهران: انتشارات کویر.
برگر، پیتر ال. (1399). سایبان مقدس عناصر جامعه‌شناختی دین. ابوالفضل مرشدی (مترجم). تهران: نشر ثالث.
برگر، پیتر ال. (1401). دین در آگاهی مدرن، امیر رضایی (مترجم). تهران: انتشارات قصیده‌سرا.
برگر، پیتر ال.؛ هانتینگتون، ساموئل پ. (1383). چندجهانی‌شدن: گوناگونی فرهنگی در جهان کنونی. لادن کیانمهر (مترجم). علی کمالی. تهران: انتشارات روزنه.
بلیکی، نورمن (1393). طراحی پژوهش‌های اجتماعی (چاپ نهم). حسن چاوشیان (مترجم). تهران: نشر نی.
پولانی،کارل (1399). دگرگونی بزرگ خاستگاه‌های سیاسی و اقتصادی روزگار ما (چاپ سوم). محمد مالجو (مترجم). تهران: انتشارات شیرازه کتاب ما.
تلالی، مایکل؛ فاراندز، کریس؛ توتز، راجرز (1400). تکنولوژی، فرهنگ و رقابت‌پذیری تحولات اقتصاد سیاسی. ناصر موفقیان (مترجم). تهران: نگارستان.
توکلی، احمد (1402). سومین نامه سرگشاده دکتر احمد توکلی در زمینه مولدسازی. 17 شهریور1402. [بازیابی‌شده در 15/05/1403 از https://www.alef.ir/news/4020617048.html]
تولّلی، زهرا؛ مؤمنی، فرشاد (1402). انقلاب دانایی، جنگ جهانی بر سر استعدادها و الزامات روش‌شناختی درک بایسته از آنها. فصلنامه اقتصاد و جامعه.20(49): 107-155.
تولّلی، زهرا؛ مؤمنی، فرشاد (1403). منطق استحاله منازعه در نظام سرمایه‌سالار جهانی مورد مطالعه: مناقشات منطقه‌ای جزایر سه‌گانه ایرانی و فجایع نسل‌کشی غزه. فصلنامه اقتصاد و جامعه.21(54): 71-118.
جعفری، محمد تقی (1388). ترجمه نهج البلاغه امیرالمؤمنین علی (ع) (چاپ سوم). مشهد: شرکت به‌نشر.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (1397). بانکداری، ربا و قوانین مالی اسلام (چاپ سوم)، تهران: نشر روزنه.
حسینی بهشتی، سید محمد؛ باهنر، محمدجواد؛ گلزاده (غفوری)، علی (1359). شناخت اسلام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حمیدیه، بهزاد (1395). دینداری پست‌مدرن و ازخودبیگانگی ملی، ادیان و عرفان، 49(1): 47-65.
حیدری، آرش (1395). روان‌شناسی، حکومت‌مندی و نولیبرالیسم، مطالعات جامعه‌شناختی. 24(1): 9-40.
رز-اکرمن، سوزان (1400). فساد و دولت علت‌ها، پیامدها و اصلاح (چاپ دوم). منوچهر صبوری (مترجم). تهران: انتشارات شیرازه.
شوکتیان، طه؛ قاضی­نوری، سیدسپهر (1398). چالش‌های سیاست‌گذاری برای تحقیقات بنیادی، فصلنامۀ علمی-پژوهشی سیاست علم و فناوری. 11(2): 347-361.
علی‌نژاد، منوچهر (1397). درآمدی بر جامعه‌شناسی اقتصادی (چاپ اول). یزد: انتشارات دانشگاه یزد.
فرناندز، الکساندر هرتل (1402). تسخیر دولت (چاپ اول)، فاطمه قابل رحمت (مترجم). تهران: انتشارات سروسیمین.
فیوشت، اینیر؛ رپستا، پل (1400). جامعه‌‎شناسی دین (رویکردهای کلاسیک و معاصر) (چاپ دوم). اکبر احمدی (مترجم). تهران: انتشارات تمدن علمی.
گتابی، یاسر ابوزاده؛ حسنی، سید علی (1396). تأملی بر آخرالزمان‌شناسی مسیحیت پنطیکاستی، فصلنامۀ علمی-پژوهشی مشزق موعوذ، 11(44):233-254.
مطهری، مرتضی (1400). اسلام و نیازهای زمان (چاپ پنجاهم). جلد اول. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1393). بیست گفتار (چاپ چهل و یکم). تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1399). نظری به نظام اقتصادی اسلام (چاپ بیست و ششم). تهران: انتشارات صدرا.
مؤمنی، فرشاد (1386). سه تنگنای شناختی مهم در راه نیل به توسعه اسلامی از دیدگاه شهید مطهری. فصلنامه دین و اقتصاد. 2(3-4): 6-23.
مؤمنی، فرشاد (1395). اقتصاد ایران در دوران تعدیل ساختاری (چاپ سوم). تهران: نقش و نگار.
مؤمنی، فرشاد (1398الف). عدالت اجتماعی، آزادی، توسعه در ایران امروز (چاپ دوم). تهران: نقش و نگار.
مؤمنی، فرشاد (1398ب). رویکرد اسلامی ‌به توسعۀ عادلانه. در: بهشتی، سیدعلیرضا. زیست و اندیشه شهید آیت‌الله دکتر بهشتی. تهران: روزنه: 185-211.
مؤمنی، فرشاد (1400). مقدمه، در: استندینگ، گای. فساد در نظام سرمایه‌سالار: چرا رانت‌جویی پاداش دارد ولی کار مولد نه؟، فرزانه چهاربند (مترجم)، تهران: انتشارات نهادگرا.
مؤمنی، فرشاد (1402). مقدمه، در: رضاقلی (والا)، علی. سراب‌گرایی صنعتی در نظام قبایلی ایران، تهران: انتشارات نهادگرا: 13-37.
نقی‌زاده، محمد (1391). کمپلکس وال‌استریت، صندوق بین‌المللی پول و اجماع واشنگتن، فصلنامه مطالعات جهان، 1(3): 7-32 .
نوربخش، یونس؛ ابراهیمی، مهدی (1398). دین در جامعه بازار، اسلام و مطالعات اجتماعی، 6(24): 79-103.
نورث، داگلاس (1379). ساختار و دگرگونی در تاریخ اقتصادی، ترجمه غلامرضا آزاد (ارمکی)، تهران: نشر نی.
وبر، ایزابلا ام. (1401). چین چگونه از شوک‌درمانی گریخت؟ بحث اصلاحات بازاری (چاپ دوم). فرزانه چهاربند (مترجم). تهران: انتشارات نهادگرا.
هال، استیوارت (1400). غرب و بقیه: گفتمان و قدرت؛ در: دولت، فساد و فرصت‌های اجتماعی (چاپ چهارم). حسین راغفر (مترجم). تهران: انتشارات نقش و نگار.
همیلتون، مالکم (1402). جامعه‌شناسی دین (چاپ یازدهم)، تهران: نشر ثالث.
دوره 6، شماره 11 - شماره پیاپی 11
علوم انسانی
دوره ششم، بهار و تابستان 1404، شماره یازدهم
شهریور 1404
صفحه 55-97