علم دینی یا علم و دین؛ تبارشناسی تاریخی معنای علم دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه فلسفه دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران
10.22047/hsd.2025.501755.1060
چکیده
این مقاله از دو بخش تشکیل شده است؛ در بخش نخست معنی و ماهیت علم‌دینی با نگاه تبارشناختی و تاریخی مورد کنکاش قرار گرفته و نشان داده شده که موضوع علم‌دینی در سنت فکری-فلسفی و فرهنگ و تاریخ ما در بحث از نسبت میان علم و دین ظهور یافته است و آنچه در سنت تاریخی ما در گذشته همواره موضوع بحث بوده، ملازم با رهیافت کلامی و معطوف به تعامل و نحوة نسبت میان علم و دین بوده است.
در بخش دوم مقاله نیز با استمداد از بخش نخست مقاله و با توجه به دیدگاه‌های مهمی که در قبال علم دینی وجود دارد، با نگاهی همدلانه و با استمداد از فلسفة صدرا و از رهگذر ابتنای علم بر اراده و مفهوم زیست‌-جهان و تاریخ نشان داده‌ایم که اگر در بحث از علم دینی ادعای خود را محدود به این پیشینة تاریخی کنیم می‌توان به یک معنای خاصی از امکانِ علمِ دینی (به نحو فرآیندی و نه تأسیسی) دفاع کرد.
کلیدواژه‌ها

ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1379). ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام. طرح نو. تهران.
ابن رشد، محمد (1997). فصل المقال فی تقریر ما بین‌الشریعه والحکمه من الاتصال ، تحقیق محمد عابدالجابری، مرکز دراسات الوحده العربیه، بیروت.
ابن خلدون، عبدالرحمن (2000). دارالفکر، بیروت.
استرن، جوزف پیتر (1373).  نیچه. ترجمه عزت‌ اللّه‌ فولادوند‌. طرح نو. تهران.
باقری، خسرو (1382). هویت علم دینی، سازمان انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تهران.
برنجکار، رضا؛ جمالی، مصطفی (1395). نقش اراده در شکل­گیری معرفت از منظر صدرای شیرازی. مجله: انسان­پژوهی دینی. بهار و تابستان شماره 35، قم.
پایا، علی (1386). ملاحظاتی نقادانه درباره دو مفهومی علم دینی و علم بومی، فصلنامه حکمت و فلسفه، سال سوم، شماره 11، تابستان و پائیز.
پورسینا، زهرا (1385). تأثیر گناه بر معرفت با تکیه بر آراء آگوستین قدیس، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. قم.
ژیلسون، اتین (1379). روح فلسفه در قرون وسطی. مترجم: ع. داوودی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
جوادی آملی، عبدالله (1375). رحیق مختوم، قم: انتشارات اسراء.
سوزنچی، حسین (1389). معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران.
صدرالمتألهین (1981م). الحکمه المتعالیه فی‌الاسفار العقلیه الاربعه، بیروت: دارالاحیاء التراث.
غزالی، محمد (1416-1996 ). المنقذ من الضلال، بیروت، دارالاندلس.
فارابی  (2002). إحصاءالعلوم، قدم له و شرحه و بوّبه الدکتور علی بوملحم، دار و مکتبه الهلال، بیروت.
فخری، ماجد (1389). سیر فلسفه در جهان اسلام. هیئت مترجمان، انتشارات علمی فرهنگی. تهران.
گلشنی، مهدی (1380). از علم سکولار تا علم دینی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران.
ملکیان، مصطفی (1389). حدیث آرزومندی جستارهایی در عقلانیت و معنویت، تهران: نگاه معاصر.
موحد ابطحی، سیدمحمدتقی (1389). اراده­گرایی، به مثابه مبنایی برای علم دینی در نظریه فرهنگستان علوم اسلامی، معرفت کلامی. سال اول شماره 4. مؤسسه امام خمینی(ره)، قم.
نصر، سیدحسین (1386). جهان‌بینی اسلامی و علم جدید در : علم دینی؛ دیدگاه‌ها و ملاحظات، تدوین و تعلیقات: سیدحمیدرضا حسنی، مهدی علی‌ور و سیدمحمد تقی موحد ابطحی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
نیچه، فریدریش (1377). اراده معطوف به قدرت، آزمایشی در دیگرگونی همه ارزش­ها، ترجمه محمد باقر هوشیار‌. نشر فرزان روز.
دوره 6، شماره 11 - شماره پیاپی 11
علوم انسانی
دوره ششم، بهار و تابستان 1404، شماره یازدهم
شهریور 1404
صفحه 33-54