بازخوانی کیفیت استهلاک در ماده 264 ق.م.ا و تأثیر آن در شناسایی و تشخیص ضابطه جرم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری ، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران.
چکیده
«استهلاک» در کنار «انقلاب و انتقال» در شمار اسباب تبدل موضوع قرار دارند. مطابق نظریه‌ای رایج در فقه و حقوق اسلامی، درجایی که خمر به وسیله امتزاج با ماده ای دیگر ازبین رفته و مستهلک شود، بسیاری از اندیشوران همچنان قائل به ثبوت کیفر شده و برای این منظور به پاره ای از مستندات فقهی و حقوقی استناد نموده اند. پژوهش پیش رو با روش توصیفی-تحلیلی و در راستای تعیین و تشخیص ضابطه استوار برای شناسایی مختصات تحقق جرم، به بررسی و نقد ادله استنادی می پردازد. نگارندگان برآنند ملاک جرم انگاری موضوع مزبور، وصف اسکار بوده و ازآنجا که استهلاک موجب زوال آن می-شود، لذا ثابت دانستن کیفر، محل تردید خواهد بود. چه احکام بر بنیاد مصالح و مفاسد صادر می شوند و با زوال مفسده یعنی وصف اسکار، حد و حرمت نیز ساقط می گردد. برآمد پژوهش آن است که باتوجه به ناتمام بودن ادله ادعایی، همچنین با بهره مندی از داده های علم شیمی بی تردید شانیت اسکار با استهلاک ساقط شده و ثابت دانستن کیفر شرعی و قانونی فاقد وجاهت است. موید دیگر با توجه به وجود شبهه در فرض مسئله، «قاعده درأ» می باشد.
کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم.

    1. اب‍ن‌­ادری‍س حلی‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ اح‍م‍د (1410)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم، دفتر انتشارات اسلامى، دوم.
    2. اب‍ن‌­ب‍اب‍وی‍ه‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ع‍ل‍ی (1386)‌، علل الشرائع، قم، کتابفروشی داوری.
    3. اب‍ن‌ب‍اب‍وی‍ه‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ع‍ل‍ی (1415)‌، المقنع، قم، مؤسسه امام هادى علیه السلام.
    4. اب‍ن‌­ب‍راج‌، ع‍ب‍دال‍ع‍زی‍ز ب‍ن‌ ن‍ح‍ری‍ر (1406)، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    5. اب‍ن‌­ج‍ن‍ی‍داس‍ک‍اف‍ی‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ اح‍م‍د (1416)، مجموعه فتاواى ابن جنید، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    6. حلّی، ی‍ح‍ی‍ی‌ ب‍ن‌ اح‍م‍د (1405)، الجامع للشرائع، قم، مؤسسه سید الشهداء العلمیه.
    7. ابن­منظور، محمد بن مکرم (1414)، لسان العرب، بیروت، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
    8. اب‍وال‍ص‍لاح‌­ح‍ل‍ب‍ی‌، ت‍ق‍ی‌ ب‍ن‌ ن‍ج‍م (1403)‌، الکافی فی الفقه، اصفهان، کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین علیه السلام.
    9. اب‍وح‍ب‍ی‍ب‌، س‍ع‍دی (1408)‌، القاموس الفقهی لغه و اصطلاحا، دمشق، دارالفکر، دوم.
    10. آب‍ی‌، ح‍س‍ن‌ب‍ن‌ اب‍ی‌طال‍ب (1417)‌، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، قم، دفتر انتشارات اسلامى، سوم.
    11. ب‍ه‍ب‍ه‍ان‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د اک‍م‍ل (1424)‌، مصابیح الظلام، قم، مؤسسة العلامه المجدد الوحید البهبهانی.
    12. تبریزى، جواد (1417)، أسس الحدود و التعزیرات، قم، دفتر مؤلف.
    13. جوهرى، اسماعیل بن حماد (1410)، الصحاحتاج­اللغة ­و ­صحاح­العربیه، بیروت، دارالعلم للملایین.
    14. حائری­ی‍زدی‌، م‍ح‍م‍دک‍اظم بن‌ ع‍ب‍دال‍ع‍ظی‍م (1419)‌، العروه الوثقى، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    15. حرعاملی، احمدبن حسن (1409)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    16. ح‍ک‍ی‍م‌، م‍ح‍س‍ن (1416)‌، مستمسک العروه الوثقى، قم، مؤسسه دار التفسیر.
    17. خویی، سیدابوالقاسم (1410)، منهاج الصالحین، قم، نشر مدینه العلم.
    18. ــــــــــ (1418)، التنقیح فی شرح العروه الوثقى، قم، تحت اشراف جناب آقاى لطفى‌.
    19. ــــــــــ (1422)، مبانی تکمله المنهاج، قم، مؤسسه احیاء آثار الإمام الخوئی ره.
    20. زب‍ی‍دی‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د (1414)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
    21. سبزوارى، سیدعبدالاعلى (1413)، مهذب الأحکام، قم، مؤسسه المنار، چهارم.
    22. س‍لّار دی‍ل‍م‍ی‌، ح‍م‍زه‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ع‍زی‍ز (1404)، المراسم العلویه و الأحکام النبویه، قم، منشورات.
    23. سیدمرتضی، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ (1415)، الانتصار فی انفرادات الإمامیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    24. ش‍ه‍ی‍دث‍ان‍ی‌، زی‍ن‌ال‍دی‍ن‌ب‍ن­ع‍ل‍ی (1413)‌، مسالک الأفهام الى تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیه.
    25. ص‍اح‍ب‌ ج‍واه‍ر، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ب‍ن‌ ب‍اق‍ر (1404)، جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، هفتم.
    26. طب‍اطب‍ائ‍ی‌­یزدی، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌­م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی (1418)‌، ریاض المسائل، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    27. طوسى، محمد بن حسن (1400)، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت، دار الکتاب العربی.
    28. طوسى، محمد بن على (1408)، الوسیله إلى نیل الفضیله، قم، انتشارات کتابخانه آیه­الله مرعشى نجفى.
    29. علامه­حلی، حسن بن یوسف (1410)، إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    30. ع‍لام‍ه‌­ح‍ل‍ی‌، ح‍س‍ن ‌ب‍ن‌ ی‍وس‍ف‌ (1420)، تحریر الأحکام الشرعیه على مذهب الإمامیه، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام.
    31. ــــــــــ (1413)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    32. ف‍اض‍ل‌­ل‍ن‍ک‍ران‍ی‌، م‍ح‍م‍د (1422)، تفصیل­الشریعه فی ­شرح تحریرالوسیله، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام.
    33. فاضل‌هندی، محمد بن‌ حسن (1416)، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    34. ف‍خ‍ر ال‍م‍ح‍ق‍ق‍ی‍ن ­حلی‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ ح‍س‍ن (1387)‌، ایضاح الفوائد فی ­شرح مشکلات القواعد، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
    35. فراهیدى، خلیل بن احمد (1410)، العین، قم، نشر هجرت، دوم.
    36. گ‍ل‍پ‍ای‍گ‍ان‍ی‌، سیدم‍ح‍م‍درض‍ا (1412)، الدر المنضود فی أحکام الحدود، قم، دارالقرآن ­الکریم.
    37. م‍ح‍ق‍ق‌­ح‍ل‍ی‌، ج‍ع‍ف‍رب‍ن‌ ح‍س‍ن (1418)‌، المختصر النافع فی ­فقه الإمامیه، قم، مؤسسه المطبوعات الدینیه، ششم.
    38. ــــــــــ (1413)، الرسائل التسع، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى.
    39. ــــــــــ (1408)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسه اسماعیلیان، دوم.
    40. ــــــــــ (1412)، نکت النهایه، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    41. محقق­کرکی، علی بن حسین (1409)، رسائل، قم، دفتر نشر اسلامى.
    42. م‍ق‍دس ‌­اردب‍ی‍ل‍ی‌، اح‍م‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د (1403)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
    43. م‍وس‍وی ‌­اردب‍ی‍ل‍ی‌، ع‍ب‍دال‍ک‍ری‍م‌ (1427)، فقه الحدود و التعزیرات، قم، مؤسسة النشر لجامعه المفید، دوم.
    44. موسوی ­خمینى، سیدروح اللّه (بی­تا)، تحریرالوسیله، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
    45. م‍وس‍وی ‌­خ‍وان‍س‍اری‌، اح‍م‍د (1405)، جامع ­المدارک ­فی­ شرح مختصر النافع، قم، موسسه اسماعیلیان، دوم.
    46. هاشمی ­شاهرودی، سید محمود (1423)، موسوعه الفقه الاسلامی، قم، مؤسسه دائره المعارف فقه.
دوره 5، شماره 10 - شماره پیاپی 10
علوم انسانی
دورۀ پنجم، پاییز و زمستان 1403 ، شمارۀ دهم
اسفند 1403
صفحه 215-231