فراتحلیل رویکردهای ایرانیان به مفهوم «ایران‌شناسی» و التزامات آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
بنیاد ایران‌شناسی، تهران. ایران
چکیده
پژوهش‌های ایران‌شناسی مدتی است که مورد توجه محافل علمی قرار گرفته اما علی­رغم اهمیت آنها، فرایند علمی پژوه‌ها در حوزه نظریه‌پردازی، پارادایم‌سازی و ایجاد جریان علمی موفق نبوده‌اند. دانش ایران‌شناسی با رویکرد خودشناسی در انبوهی از داده‌ها دست و پا می‌زند و در بهترین حالت باید گفت تنها توصیفاتی از داده‌های مختلف ارائه شده و تحلیل درستی از ماهیت آنها صورت نگرفته است. این موضوع از عدم درک صحیح مبانی نظری و تفکیک دانش ایران‌شناسی از دیگر حوزه‌های علوم انسانی و رویکرد احساسی جامعه علمی ریشه می‌گیرد. پژوهش حاضر از نوع تحقیقات بنیادی است و با طرح این سؤال که رویکردهای مفهوم ایران‌شناسی و الزامات آن برای محققان ایرانی چیست؟ به دنبال ارائه تعریف و نقد جامعی از مصادیق این مفهوم است. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده و با روش فراتحلیل کیفی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. مهم­ترین هدف این پژوهش ایجاد آگاهی نسبت به مفهوم و بیان ضرورت‌ها و چالش‌های پیش رو برای درک صحیح ایران‌شناسی با نگاه خودشناسی است. پژوهشگر با ارزیابی جامع منابع، رویکردها به مفهوم ایران‌شناسی را در سه دسته کلی اعم از رویکردهای: 1- شرق‌شناسانه، 2- امر مهم فرهنگی و 3- دانشی تقسیم‌بندی کرده است. سپس با نقد و ارزیابی هر کدام از این دسته‌بندی‌ها و منابع شاخص آن، ابهامات و برخی تداخل موضوعات را روشن کرده و در انتها با تأکید ویژه بر رویکرد دانشی، مسائل موجود در زمینه مبانی ایران‌شناسی را تبیین کرده است.
کلیدواژه‌ها

منابع
آزاد ارمکی، تقی (1383). بدفهمی‌های روش‌شناختی در مطالعه ایران‌شناسی. مجموعه مقالات نخستین همایش ملی ایران‌شناسی. تهران: بنیاد ایران‌شناسی.
آشوری، داریوش (1353). ایران‌شناسی چیست و چند مقاله دیگر. تهران: انتشارات آگاه.
آل احمد، جلال (1356). غرب‌زدگی. تهران: خرم.
اتکین، موریل (1371). ایران‌شناسی در اروپا و ژاپن. ترجمه مرتضی احمدی. تهران: الهدی. 
اشرف نظری، علی (1386). ناسیونالیسم و هویت ایرانی مطالعه موردی دوره پهلوی اول. پژوهش حقوق عمومی. 9 (22): 72-141. بازیابی از: https://qjpl.atu.ac.ir/article_2733.html
افشار، ایرج (1349). راهنمای تحقیقات ایرانی. تهران: مرکز بررسی و معرفی فرهنگ ایران.
افشار، ایرج (1353). شرق‌شناسی و روابط فرهنگی. یغما. 308: 108-102. بازیابی از: http://ensani.ir/fa/article/280437/%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C
بلمکی، بهزاد، سعیدی، محمدرضا (1391). ایران‌شناسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.  
پتروشفسکی، ایلیاپائولوویچ (1359). ایران‌شناسی در شوروی. ترجمه یعقوب آژند. تهران: نیلوفر.
پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا (1367). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان. ترجمه عنایت رضا، تهران: علمی و فرهنگی.
تکمیل‌همایون، ناصر (1394). بحثی در مورد ایران‌شناسی یا ایران‌پژوهی. فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی1 (1): 15-23. بازیابی از: https://is.iranology.ir/article_710130.html
جعفری، محمدتقی (1372). تحقیقی در فلسفه علم. تهران: دانشگاه صنعتی شریف.
حبیبی، حسن (1389). طراحی مقدماتی برای ایران‌شناسی نظام یافته. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حبیبی، حسن (1389). طراحی مقدماتی برای ایران‌شناسی نظام یافته 2. نامه فرهنگستان. 11 (1): 23-13. بازیابی از: https://ensani.ir/fa/article/323788/%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-2-
خاکی، غلامرضا، کزازی، میرجلال‌الدین (1391). مفهوم ایران و ایران‌شناسی ایرانی و انیرانی. مطالعات ایران اسلامی. 1:  33-17. بازیابی از: https://jii.nlai.ir/article_2563_34d6ef8ac66ad45edddf4c893660373f.pdf
خلعتبری، جواد (1387). آمار و روش تحقیق. تهران: پردازش.
دبیری­نژاد، رضا (1392). ایران‌شناسی و شرق‌شناسی از پنجره تا آیینه. نشریه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. 183: 42-37. بازیابی از:  https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/978298/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86%D9%87
رستمی، محمد (1390). ایران‌شناسان و ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رشاد، محمد (1363). منطق. تهران: نشر اندیشه.
رفیعی‌آتانی، مریم (1400). نقش ایران‌شناسی بر هویت فرهنگی در جهان ایرانی، (رساله دکتری) بنیاد ایران‌شناسی. تهران.
رفیعی‌آتانی، مریم، طاحونی، پوران (1399). رسالت ایران‌شناسی: دولت-ملت‌های ایرانی یا جهان ایرانی (شکل‌گیری دانش ایران‌شناسی ایران در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی). جستارهای تاریخی. 11(1).: 265-243. بازیابی از: https://historicalstudy.ihcs.ac.ir/article_5990.html Doi:10.30465/hcs.2020.5990
زرشناس، زهره (1391). درآمدی بر ایران‌شناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرشناس، زهره (1394). تأملی درباره دانش ایران‌شناسی در ایران. فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی. 1 (1): 23-32. بازیابی از: https://is.iranology.ir/article_710132.html
زند، زاگرس (1398). تاریخ و فرهنگ ایران در دو نگاه، نگاه از بیرون و نگاه از درون. نشریه تاریخ­نامه خوارزمی. 27:  40-31. بازیابی از : https://ensani.ir/fa/article/415615/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%88-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86-
ساجدی، طهمورث (1384). ایران‌شناسی، دانش­نامه زبان و ادب فارسی، جلد اول، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سعید، ادوارد (1386). شرق‌شناسی ترجمه لطفعلی خنجی. تهران: امیرکبیر. 
سلیمی، جلیل و مکنون، رضا (1397). فراتحلیل کیفی پژوهش‌های علمی ناظر بر مسئله حکمرانی در ایران. مدیریت دولتی. 1: 30-1. بازیابی از:‌ https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1353525/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
شفا، شجاع­الدین (1348). جهان ایران‌شناسی. جلد اول. تهران: کتابخانه سلطنتی.
طرفداری، منصور (1395). روش تحقیق در ایران‌شناسی. یزد: اندیشمندان یزد. 
طرفداری، منصور (1399). رشته ایران‌شناسی، ماهیت، ضرورت و مبانی روش‌شناسی آن. مطالعات ایران‌شناسی، 6 (19) : 80-61. بازیابی از: https://is.iranology.ir/article_710889.html
عنایت، حمید (1352). شش گفتار درباره دین و جامعه. تهران: کتاب موج.
فریدی مجید. فاطمه (1394). پرسش‌ها و چالش‌های روبه­روی ایران‌شناسی. فصلنامه مطالعات ایران‌شناسی. 1 (1) : 126-136. بازیابی از: https://is.iranology.ir/article_710140.html
قزوینی، محمد (1363). دوره کامل بیست مقاله قزوینی. تصحیح عباس اقبال و پورداود. تهران: دنیای کتاب.
کسروی، احمد (1319). گوهر پیمان. پیمان. 6 (1): 57-51. 
کوزنتسووا، ن.آ. و ل.م. کولاگینا (1383). پژوهش­هایی پیرامون تاریخ نوین ایران. ترجمه میترادات ایزدی و سیروس ایزدی. تهران: ورجاوند. 
کیانی هفت لنگ، کیانوش (1381). ایران‌شناسی فرازها و فرودها. تهران: توس.
مفتاح، الهامه، ولی، وهاب (1372). نگاهی به ایران‌شناسی و ایران‌شناسان کشورهای مشترک المنافع و قفقاز. تهران: الهدی.
ملاصالحی، حکمت­الله (1387). باستان‌شناسی در بوته معرفت. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
میراحمدی، مریم (1393). تاریخ تحولات ایران‌شناسی. تهران: طهوری.
نراقی، احسان (1353). ایران‌شناسی در رابطه با تمدن مغرب زمین. مجموعه مقالات پنجمین کنگره تحقیقات ایرانی. 
دوره 5، شماره 9 - شماره پیاپی 9
علوم انسانی
دوره پنجم، بهار و تابستان 1403، شماره نهم
شهریور 1403
صفحه 39-55