مدیریت با هوش مصنوعی و برآن

شمس السادات زاهدی[1]

تاریخ دریافت: 15/9/1402    تاریخ پذیرش: 15/10/1402

چکیده

هوش مصنوعی شبیه­سازی هوش انسانی به وسیله سیستم­ها و دستگاه­های کامپیوتری تعریف شده است. در دهه گذشته این فناوری با سرعتی شتابان توسعه یافته و از این طریق توانسته بسیاری از وظایف انسان­ها را به خوبی انجام دهد. این فناوری با تقلید از شبکه عصبی مغز انسان توانسته به بسیاری از پرسش­های روزمره پاسخ دهد و روز به روز کاربردهای بیشتری بیابد. برخی از مزایا و خدمات هوش مصنوعی عبارت­اند از: توانایی یادگیری، تجزیه و تحلیل و تفسیر داده­ها با دقت و سرعت بالا، کمک به تصمیم­گیری و ارتقاء کارآمدی و بهره­وری، صرفه­جویی در زمان، ایفاء نقش مشاور در زمینه­های مدیریتی، مالی، پزشکی، امنیتی و...

البته هوش مصنوعی دارای خطرات و تهدیدهایی نیز هست که صاحب­نظران در این زمینه مکرراً هشدارهایی داده­اند. نگرانی­هایی از جمله استفاده نامناسب از داده­های شخصی و اطلاعات بیومتریک افراد و تجاوز به حریم خصوصی آنها، دور زدن قوانین و مقررات موجود، افزایش امکان تقلب در رقابت­ها، تهدید جان افراد از طریق تولید سلاح­های هوشمند خودمختار و خودران، انجام حملات سایبری و سایر تهدیدات امنیتی و...

برای استفاده مؤثر از این فناوری، لازم است که از یک سو، حاکمیت و قوای سه­گانه کشور، مسئولانه و مدبرانه به وظایف خود عمل کنند و زمینه مناسب برای بهره­مندی آحاد جامعه از آن را فراهم نمایند و از سوی دیگر سازمان­های جهانی نیز متوجه ابعاد منفی این فناوری بوده و ضرورت رعایت الزامات اخلاقی در استفاده از این پدیده چندوجهی و پرکاربرد را مورد تأکید قرار دهند.

واژه­های اصلی: هوش مصنوعی، سواد دیجیتالی، تکینگی، اطلاعات بیومتریک، حریم خصوصی، دیپ فیک، امنیت اطلاعات، الزامات اخلاقی.

مقدمه                                                                                     

مدیریت علم و هنر برنامه­ریزی، هماهنگی، رهبری و کنترل فعالیت­های دسته­جمعی برای نیل به هدف­های مطلوب با حداکثر کارآمدی تعریف شده است. به عبارتی دیگر، مدیریت، مجموعه مهارت­هایی است که به مدد آنها مدیر می­تواند با تلفیق داهیانه هدف­های فرد و سازمان، محیط کاری مساعدی را ایجاد کند و یک یک افراد و کل سازمان را در جهت تحقق هدف­هایی که با نگرش مثبت و با جهت­گیری به سوی توسعه و تعالی تعیین شده­اند به پیش براند و با استفاده بهینه از امکانات موجود اعم از منابع انسانی، فیزیکی، مالی و منابع مفهومی، دستیابی به هدف­های معینه را امکان­پذیر سازد.

مدیریت، علمی میان­رشته­ای است که با بهره­گیری از سایر قلمروهای دانش بشری، زمینه ایجاد شناخت بیشتر نسبت به وضعیت و موقعیت را فراهم می­کند به نحوی که بتوان با آگاهی­های مرتبط و مکتسب و با راهبری مؤثر فعالیت­ها، به هدف­های تعیین شده نائل آمد.

یکی از زمینه­هایی که در سالیان اخیر به­طور جدی­تری به قلمرو علم مدیریت وارد شده، بهره­گیری از فناوری اطلاعات است. اساسی­ترین نقش را در هر سازمان، منابع مفهومی ایفا می­کنند. اگر نیروی انسانی، مواد اولیه، منابع مالی و تجهیزات و ابزارها را منابع فیزیکی بنامیم داده­ها و اطلاعات در زمره منابع مفهومی یک سازمان به حساب می­آیند. برای تلفیق منابع فیزیکی و منابع مفهومی می­توان از فناوری اطلاعات مدد گرفت. اهم دلایل توجه به این فناوری، از یک سو پیچیدگی روزافزون کارها و فعالیت­های سازمان­ها، تحت تأثیر عوامل اقتصادی، رقابت جهانی و فشردگی زمان و از سوی دیگر، افزایش چشمگیر توانمندی­ها و قابلیت­های فناوری اطلاعات و ارتباطات و به عبارتی دیگر، علوم اطلاعاتی است. در دنیای امروز، زمان مفهوم دیگری یافته، لحظه­ها ارزشمندتر شده و کارها در زمان فشرده شده­تری انجام می­شوند. پیشرفت فناوری بر فرایند کارها تأثیر گذارده و آنها را متحول کرده است. اینترنت، اینترانت، اکسترانت، شبکه­های خصوصی، تجارت الکترونیکی، کار از راه دور، تشکیل جلسات آنلاین، محاسبات ابری، ...و اخیراً نیز هوش مصنوعی برخی از نمودهای فناوری­های پیشرفته هستند که ماهیت کار سازمان­ها را دگرگون کرده­اند. در دوران فناوری­های نوین و تحول­آفرین، دیگر نمی­توان به ابزارهای سنتی بسنده کرد. در دنیای پرشتاب امروز نمی­توان آینده­ای را متصور شد که گستره بی­امان فناوری و رشد فزاینده تکنولوژی در آن متوقف شود. سواد دیجیتالی و رفتار دیجیتالی (دریافت اطلاعات از رسانه­های انبوه، کسب اطمینان از صحت آنها، احراز مهارت­های مورد نیاز برای تحلیل اطلاعات رسانه­ای و سپس به اشتراک گذاردن آنها با دیگران) گام مهمی در مسیر توسعه جامعه و از ضروریات زیست در جهان کنونی است.

هوش مصنوعی چیست؟

هوش مصنوعی را شبیه­سازی هوش انسانی به وسیله سیستم­ها و دستگاه­های کامپیوتری تعریف کرده­اند. در دهه گذشته هوش مصنوعی با سرعت شتابانی توسعه یافته است. در نتیجه این توسعه ماشین­ها توانسته­اند الگوهای زندگی ما را تشخیص داده، راهکار­ها را ارزیابی کنند، بسیاری از وظایف انسان­ها را انجام دهند و زندگی روزمره ما را تحت تأثیر قرار دهند ( دافنر، 2023). در تعریفی دیگر چنین آمده است: هوش مصنوعی توانایی سیستم­های کامپیوتری در اجرای وظایف و فعالیت­هایی است که انجام دادن آنها مستلزم بهره­مندی از هوش بشری است.[2] هوش مصنوعی از شبکه عصبی مغز انسانی تقلید می­کند، به پرسش­های روزمره پاسخ می­دهد، توانایی­های آدمی را افزایش داده و به مرزهایی فراتر از تکامل زیست­شناختی طبیعی انسان وارد می شود (سالگوئز، 2018). این فناوری می­تواند مقادیر زیادی از داده­ها را پردازش کند و درباره آنها تصمیم­گیری و قضاوت نماید.[3]

هوش مصنوعی را می­توان به سه دسته تقسیم کرد: محدود، عمومی و فوق هوشمند (دوگال، 2023)[4]. در حال حاضر این فناوری در مرحله اولیه و ضعیف قرار دارد و صرفاً کارهای خاصی را انجام می­دهد. در مرحله بعد از هوش انسانی تقلید می­کند و در مرحله سوم ظرفیت شناختی آن از انسان فراتر می­رود و از عهده انجام هر عملی که بشر می­تواند انجام دهد برخواهد آمد.

در حقیقت می­توان ادعا کرد که این فناوری با سرعت زایدالوصفی زندگی انسان­ها را قبضه کرده و بیم آن می­رود که اقتدار آدمی را نیز به یغما ببرد! گسترش این پدیده آن­چنان تند و پر شتاب بوده است که عنوان "هوش مصنوعی" از جانب مؤسسه کالینز به­عنوان کلمه سال و موضوع برجسته محاورات در سال 2023 انتخاب شده است (دیکشنری کالینز، 2023).

پیشینه هوش مصنوعی

نخستین کسی که متوجه ظرفیت­های ماشین، فراتر از محاسبات ساده ریاضی شد و اولین الگوریتم تاریخ را برای ارتباط با ماشین محاسباتی تدوین کرد خانم آیدا لاولیس بریتانیایی (1815-1852) بود[5]. البته خدمات لاولیس به علوم کامپیوتری تا دهه 1950 میلادی ناشناخته ماند.[6]

وی به عنوان اولین برنامه­نویس تاریخ معتقد بود که هر چیزی که قابلیت تبدیل شدن به اعداد را داشته باشد (مانند موسیقی، الفبا یا تصاویر)، توانایی محاسبه شدن و تغییر کردن توسط کامپیوتر را دارد. به نظر او ماشین تحلیلی می­توانست نحوه کار را نه تنها در ریاضی بلکه در تمامی بخش­های جهان منقلب کند.[7] وی متوجه شده بود که کامپیوتر می­تواند دستورات ساده را دنبال کرده، محاسبات را انجام داده و برنامه مورد نظر را عملی سازد.

از نظر پیتر جکسون، هوش مصنوعی مدتی قبل از ظهور علوم کامپیوتری و در فاصله کوتاهی پس از جنگ جهانی دوم پدید آمد (جکسون، 1990). به نظر وی، تلاش عمده بر این موضوع متمرکز شده بود که ماشین­هایی ساخته شوند که توانایی درک مطلب را داشته باشند.[8] سال­ها پیش از پیدایش هوش مصنوعی ایده ساخت ابزارها و دستگاه­هایی که توانایی حل مسائل دشوار و پیچیده را داشته باشند، برای مثال بتوانند شطرنج را به خوبی بازی کنند، مطرح شده بود (چمیلوسکی، 2010).

عنوان هوش مصنوعی به­طور جدی از زمانی مطرح شد که جان مک کارتی در سال 1960، در انستیتوی تکنولوژی ماساچوست در کشور آمریکا، زبان ال.آی.اس.پی.[9] یا "لیسپ"که زبانی ساده و آسان برای استفاده در تحقیقات کامپیوتری است را به­وجود آورد. با توجه به سادگی زبان لیسپ، تجزیه و تحلیل و پیاده­سازی آن نیز با سهولت انجام می­شود (ویکی پدیا). البته علاوه بر مک کارتی، دانشمندان دیگری از جمله: ماروین مینسکی، آلن تورینگ، هربرت سایمون، آلن نوول و ژوزف و ایزنبام نیز در به­وجود آمدن فناوری هوش مصنوعی دخیل بوده­اند (ابریو، 2021).

در سال 1961،  در همان دانشگاه مقاله­ای با عنوان "گام هایی به سوی هوش مصنوعی" از ماروین مینسکی منتشرشد.

در سال 1964، ژوزف و ایزبام دانشمند آلمانی-آمریکایی اولین برنامه­ای که بین انسان و ماشین نوعی مکالمه برقرار می­کرد را عرضه کرد و به این ترتیب زمینه بسط و گسترش فناوری هوش مصنوعی فراهم گردید. [10]

کاربردهای هوش مصنوعی

دنیای دیجیتال روز به روز وسعت  بیشتری می­یابد و هوش مصنوعی در کلیه عرصه­های موضوعی، مکانی و زمانی و در تمامی قلمرو­های گوناگون زمینی، دریایی و فضایی، امکان حضور یافته و کاربردهای مختلف آموزشی، خدماتی، عملیاتی پیدا می­کند و به­طور چشمگیری چابکی را افزایش می­دهد.

درحقیقت می­توان چنین گفت که هوش مصنوعی نوعی از فناوری است که آمده است تا بماند و می­تواند در همه زمینه­ها کاربرد داشته باشد. از این­رو برای پاسخگویی به نیازهای روزافزون و رو به تزاید انسان­ها، مشاغل جدیدی به­وجود می­آیند و دانشوران و متخصصان در این زمینه را به­کار می­گیرند. پیشرفت تکنولوژی امری حتمی برای توسعه تمدن بشر است (آرنتز و همکاران، 2016). در گذشته شاهد این روند بوده­ایم، در زمان حال و آینده هم این روند تداوم خواهد یافت.

همه روزه در نشریات داخلی و خارجی به­طور مرتب، از یک سو درباره مزایا، کاربری­ها و خدمات هوش مصنوعی و از سوی دیگر، البته با تأکید و تواتر بیشتر، در زمینه تهدیدات و خطرات احتمالی آن مطالبی مطرح می­شوند. ذیلاً به برخی از این موارد اشاره می­شود.

مزایا و خدمات هوش مصنوعی

• افزایش سواد اطلاعاتی و دیجیتالی جامعه.
• توانایی تجزیه و تحلیل داده­های گسترده با دقت و سرعت بالا و اعمال مدیریت لحظه­ای با واکنش سریع­تر.
• توانایی برطرف کردن داده­های تکراری و بهینه­سازی فرایندهای کاری و در نتیجه کارآمدی و بهره­وری بالاتر.
• توانایی صرفه­جویی در زمان و در نتیجه رفع کمبود متخصصان در زمینه­های گوناگون.
• توانایی تشخیص تصاویر واقعی از تصاویر جعلی.
• ایجاد مشاغل جدید در رشته­های تخصصی و کارهای دیگری که مستوجب خلاقیت و ابتکار هستند.
• تولید و کنترل دستگاه­های هوشمند و لوازم خانگی، از طریق دستورات صوتی، تشخیص چهره و یا با استفاده از تلفن­های همراه.
• توانایی ارائه مشورت­های شخصی، مالی، مدیریتی، پزشکی، شناسایی تداخلات دارویی، بهبود سبک زندگی (فعالیت بدنی، رژیم غذایی و خواب)، حمل و نقل، تبلیغات و سایر زمینه­های تخصصی.
• اتوماسیون بسیاری از مشاغل و انجام دادن کارها با هزینه کمتر و در نتیجه سودآوری بیشتر.
• کمک به نظارت بر تغییرات آب و هوایی.
• توانایی رمزگشایی و خوانش کتیبه­هایی که به خط میخی باستانی حکاکی شده اند.[11]
• جلوگیری از جرم و جنایت
• ...........
• ...........

خطرات و تهدیدات هوش مصنوعی

اگرچه توسعه انفجارگونه هوش مصنوعی و خدمات و کاربردهای مثبت آن بسیار فراوان و چشمگیرند، ولی استفاده مخرب و کاربری­های ناصواب آن نیز می­تواند خطرات و تهدیدهایی در پی داشته باشد. برخی از صاحب­نظران درباره تهدیدهای هوش مصنوعی هشدارهایی داده­اند.

استیفن هاوکینگ هوش مصنوعی را خطری جدی خوانده که می­تواند بدترین کابوس برای آینده انسان و به معنای پایان زندگی نسل بشر باشد. بیل گیتس هم نگران قدرت مهار نشدنی این فناوریست (کرمی، 1402).  

آندرو لی بر این باور است که هوش مصنوعی می­تواند شیوه­های ضد رقابتی و تبانی را تشدید کند و با فریب دادن مردم کاربردهای مجرمانه داشته باشد. از سوی دیگر، وی بر پتانسیل عظیم این فناوری برای متحول کردن جامعه و اقتصاد نیز تأکید می­کند.[12]

پاپ فرانسیس بر این باور است که استفاده از هوش مصنوعی به گونه­ای مسئولانه که در خدمت بشریت و حفاظت از خانه مشترک ما باشد، ایجاب می­کند که تأمل اخلاقی به حوزه آموزش و قانون نیز تعمیم یابد.

پل کروگمن برنده جایزه نوبل علوم اقتصادی معتقد است که رونق هوش مصنوعی احتمالاً بعضی از مشاغل کارمندی حرفه­ای و نیمه­حرفه­ای و نه مشاغل یدی را از بین خواهد برد و در نتیجه، طراحی سیاست­های اصلاحی برای کمک به کارمندان دشوار خواهد شد (لاکشمی، 2023). تهدید طیف وسیعی از مشاغل موجود و احتمال استفاده نادرست از این فناوری به دغدغه مهمی برای متخصصان تبدیل شده است.

ایلان ماسک میلیاردر حوزه فناوری پیش­بینی کرده که خطر هوش مصنوعی از سلاح هسته­ای نیز بیشتر است و آن را مختل کننده­ترین نیروی تاریخ خوانده است. البته او به قابل کنترل بودن این خطرات نیز باور دارد. وی معتقد است که هوش مصنوعی باهوش­تر از هوش انسانی خواهد شد و قادر به انجام دادن همه کارها خواهد بود. وی هشدار داد که این فناوری می­تواند بقای نسل بشر را تهدید کند[13].

عده­ای از افراد بر این باورند که حجم حافظه انسان و ظرفیت نگهداری و به خاطرسپاری حافظه آدمی با محدودیت مواجه است. در مقابل، هوش مصنوعی می­تواند با بهره­گیری از قابلیت­ها و اطلاعاتی که دارد، هر کاری را در چند دقیقه انجام دهد در حالی­که انسان­ها برای همان کار ممکن است چندین روز یا ماه را صرف کنند. در همین زمینه عده­ای از صاحب­نظران هم به موضوع "تکینگی" اشاره کرده­اند. از نظر آنها تکینگی عبارت است از پیشرفت تکنیکی و فنی موجود هوشمندی که از انسان، هوشمندتر است (دس و سندهین، 2020).

بن گورتزل، از متخصصان و صاحب­نظران در این زمینه، معتقد است که تا "تکینگی"[14] به مفهوم زمانی که هوش مصنوعی دیگر در کنترل انسان نخواهد بود، کمتر از یک دهه باقی مانده است[15]. از نظرگورتزل با هوش جامع مصنوعی[16] که پیش­نیاز تکینگی است و توانایی انجام هر کار فکری که انسان انجام می­دهد را خواهد داشت، فقط سه تا هشت سال فاصله داریم.

جیمی ویلز، بنیان­گذار ویکی پدیا بر این باور است که هوش مصنوعی حداقل پنجاه سال دیگر با تبدیل شدن به یک ابر انسان فاصله دارد (ویلز، 2023).[17]

گروهی از محققان نشان داده­اند که استفاده از فناوری­های پیشرفته کامپیوتری، همزمان با افزایش رشد در بخش­های مختلف، سبب افزایش نرخ بیکاری می­شود. در مقابل، عده­ای نیز بر این باورند که به موازات پیشرفت تکنولوژی، ماهیت مشاغل نیز تغییر می­کند اما این پیشرفت­ها سبب حذف نیروی کار انسانی نمی­شوند. از نظر دیوید گلدبرگ، هوش مصنوعی یک همراه و مشاور است، نه تنها کار انسان را از او نمی­گیرد بلکه ده­ها بار هم بر کارایی و کارآمدی وی می­افزاید (گلدبرگ، 2023). صاحب­نظر دیگری بر این باور است که هوش مصنوعی در زمینه فعالیت­های گوناگون، از جمله درمورد تجزیه و تحلیل وضعیت بازارها و کسب و کارها و همچنین در تشخیص و درمان بیماری­های مختلف کمک بسیار مهمی خواهد بود. وی این فناوری را ابزاری برای کمک به بشریت و نه جایگزین هوش انسانی می­داند ( بنت، 2017).   

در هر حال، سؤال اساسی این است که آیا پیشرفت اتوماسیون سبب تخریب نیروی کار انسانی می­شود یا این­که فرصت­های جدیدی را برای انسان به­وجود می­آورد. گروهی از متخصصان نیز بر این باورند که سیستم­های هوش مصنوعی را می­توان با هوش عاطفی انسان­ها یعنی توانایی درک، تسهیل و فهم مدیریت عواطف عجین کرد. چنین اقدامی در مورد فناوری هوش مصنوعی بسیار ضروری است و در پذیرش اجتماعی آن در آینده نقش اساسی و تعیین کننده­ای را ایفا می­کند ( مک لین، 2017).

به­طور خلاصه، برخی از تهدیدات هوش مصنوعی عبارت­اند از:

• استفاده از داده­های شخصی و اطلاعات بیومتریک افراد (چهره، صدا، اثر انگشت و...) و تجاوز به حریم خصوصی و امنیت فیزیکی آنها.
• از دست رفتن برخی از فرصت­های شغلی به­خصوص مشاغلی که به تحرک فیزیکی نیاز دارند.
• افزایش امکان تقلب در رقابت­ها و در امتحانات درسی.
• دور زدن قوانین و مقررات موجود و استفاده از اطلاعات ساختگی برای انجام دادن معاملات غیر قانونی.
• تهدید جان افراد از طریق تولید جنگ­افزارهای کشنده و سلاح­های هوشمند خودمختار، خودکار و خودران که توانایی موقعیت­یابی و انتخاب دارند و قادرند بدون کمک انسان حرکت کرده، شلیک کنند و جان انسان­ها را به خطر اندازند.
• انجام فعالیت­های تروریستی، حملات سایبری پیشرفته و سایر تهدیدات امنیتی.
• انتشار اخبار و اطلاعات ناصحیح، جعلی و توأم با پیش­داوری به منظور گمراه کردن مخاطبان.
• تولید نرم­افزارهایی که به وسیله هکرها به سیستم­های کامپیوتری وارد شده و روند کار آنها را دچار اختلال می­کنند. این هکر­ها آموزش داده شده، وارد سیستم­های کامپیوتری می­شوند و اطلاعات آنها را دزدیده یا دستکاری می­کنند.
• تولید بدافزارهایی که می­توانند مخل واکنش تیم­های امنیتی سیستم شده و مسیرهای مقابله با آنها را مسدود سازند.
• ساخت تصاویر دروغین و جعلی از افراد و تغییر صحبت­های آنها، کلاهبرداری، فریبکاری، افزایش دیپ فیک و ساخت ویدئوهای غیر واقعی (ساخت فیلم­های ساختگی مانند جابه­جا کردن صورت یک فرد با فردی دیگر).
• بهره­گیری از سیستم­های تشخیص چهره و ردیابی افراد که می­تواند به کنترل افراطی و بسط شیوه­های استبدادی منجر شود.
• مصطفی سلیمان، از پیشگامان هوش مصنوعی و مدیر پیشین گوگل، یکی از خطرات مهم این فناوری را، تولید ویروس­های اصلاح شده و خطرناکی می­داند که سریع­تر پخش شده و آسیب بیشتری در پی خواهند داشت (سلیمان، 1402).
• اعتماد افراطی مردم به دستاوردهای این فناوری و تأثیرگذاری ناصواب آن در اتخاذ تصمیم­هایی که کمتر با انسانیت سازگاری دارند.
• چنین احتمالی نیز وجود دارد که روزی هوش مصنوعی به عللی کاملاً منطقی تصمیم بگیرد که نسل بشر را منقرض کند![18]
• .........
• .......

ضرورت توجه به امنیت اطلاعات    

منظور از امنیت اطلاعات، پیشگیری از دسترسی­های غیر مجاز به منابع اطلاعاتی در قلمرو تحت شمول هوش مصنوعی است. به­طور کلی امنیت اطلاعات به معنای حفظ جامعیت، محرمانگی و در دسترس بودن اطلاعات در مقابل مخاطرات، تهدیدها و آسیب­پذیری­ها تعریف شده است. جامعیت به مفهوم تأمین کردن درستی و تمامیت اطلاعات و روش­های پردازش است، بدین معنی که اطلاعات فقط به وسیله افراد مجاز قابل تغییر باشد، محرمانگی یعنی اطلاعات، فقط در دسترس افرادی قرار گیرد که مجاز به دسترسی به آنها هستند و مبنای دسترسی به اطلاعات نیز زمانی است که کاربر نیازمند به آن اطلاعات باشد (کتابی و جعفریه، 1397)[19].

 از نظر باردواج، واژه امنیت سایبری عبارت از مجموعه­ای از فناوری­ها، فرایندها و روش­های عملی برای محافظت از شبکه­ها، تدابیر، نرم­افزارها و داده­ها در مقابل حمله، خسارت و دسترسی غیر مجاز است (باردواج، 2022). در زمانی که هوش مخرب و تهدیدهای سایبری به سرعت در حال پیشرفت هستند نمی­توان از استراتژی­های پیچیده امنیت سایبری غفلت کرد (دس و سندهین، 2020).

دیجیتالیزه شدن فرایندهای عملیات و مدل­های کسب و کاری که بر فناوری اطلاعات مبتنی هستند بر فرصت امکان حمله­های سایبری نیز افزوده­اند (وو، و همکاران، 2018). از این­رو امروزه امنیت سایبری به­عنوان یک اولویت مهم در دستور کار رهبری و مدیریت سازمان­های عمومی و خصوصی قرار گرفته است (کورالو، 2020). دغدغه اصلی در این زمینه برای مؤسسات و سازمان­ها این است که چگونه از خودشان در مقابل تهدیدات احتمالی حفاظت کنند. تشخیص متون واقعی از متون ساختگی کار چندان ساده­ای نیست و در این بین ممکن است برخی از کمپانی­هایی که به این کار می­پردازند دچار وسوسه شده و بیشتر در پی منافع خود باشند و به افزایش ثروت و نفوذ خودشان بیندیشند. برنارد مار بر این باور است که هوش مصنوعی علاوه بر مزایای بسیار برای دنیای مدرن، تبعات منفی و زیانباری نیز در پی دارد و هرچه زودتر برای جبران این خطرات اقدام شود بهتر می­توان خطرات آن را مدیریت کرد.

از آنجایی که ما در جهان ایزوله و تنها نیستیم، قوانین و بایدها و نبایدهای مرتبط با هوش مصنوعی در یک کشور می­تواند بر سایر کشورها نیز به آسانی اثرگذار باشد. برای مثال، در حالی­که اروپا قوانین خاصی را برای تضمین شفافیت هوش مصنوعی پذیرفته است، آمریکا و به­ویژه کشور چین به کمپانی­های خود اجازه می­دهند که خیلی آزادانه­تر این فناوری را به­کار گیرند. در این مورد دنیا نیازمند قوانین و مقرراتی است که تعاملات جهانی را به­گونه­ای سالم و مؤثر برقرار نماید (مار، 2021).

هر مؤسسه­ای باید خطراتی که بیشتر تهدیدش می­کند را از قبل شناسایی کرده و آماده دفاع در مقابل آنها باشد (خاباندا و همکاران، 2023). با توجه به نفوذ روزافزون تهدیدات سایبری، ضرورت دارد که مدیران و کارگزاران سازمان­ها هر چه بیشتر موضوع افزایش هوشیاری امنیتی را جدی بگیرند، مسئولان نظارتی بر وظایف خود در این زمینه آگاه باشند و به طور مؤثر و کارآمد آنها را انجام دهند و از میزان تهدیدات بکاهند.

چه باید کرد؟

مدیریت بر دو ستون علم و اخلاق متکی است که هر دو باید مورد توجه دقیق قرار گیرند، زیرا با ایجاد انحطاط و تزلزل در هر یک از این دو ستون، کارآمدی و اثربخشی نظام مورد تشکیک قرار می­گیرد. منظور از علم، بهره­گیری از آخرین یافته­ها و دستاوردهای دانشی و پژوهشی و مراد از اخلاق، شناسایی مصادیق ارزش­ها و بینش­هایی است که بیانگر راه­های کسب فضایل و ترک رذائل اخلاقی هستند.

 هوش مصنوعی باید ضمن همخوانی با منافع عمومی جامعه، شفافیت بیشتری داشته و با الزامات اخلاقی هماهنگ باشد. با اعمال کنترل مؤثر مهار شود و به حریم خصوصی افراد تجاوز نکند. بدیهی است که با کسب اطمینان از امنیت سایبری، بهره­گیری مؤثر از این فناوری میسر می­شود و امکان به اشتراک­گذاری و تبادل داده­ها افزایش تصاعدی می­یابد.

رعایت اخلاقیات در به­کارگیری هوش مصنوعی، یک ضرورت جدی و یک مسئولیت اجتماعی است و دولت­ها، کمپانی­ها و جامعه مدنی باید در مورد اثرات کارهای خود پاسخگو باشند (سلیمان، 2017&2023 ).

در یک نظرسنجی که به وسیله مرکز پژوهشی مهندسی نرم­افزار ایرلند به­عمل آمده بود مشخص گردید که داده­هایی که برای آموزش به هوش مصنوعی مورد استفاده قرار می­گیرند آلوده به گفتارهای نژادپرستانه و زن­ستیزانه است.[20] مسلماً کاربرد داده­های سوگیرانه، مغرضانه و تبعیض­آمیز می­تواند به آسیب­دیدگی روحی و به حاشیه رفتن گروه­های هدف منجر شود. کاش ظهور هر فناوری جدیدی با فرهنگ و ادب استفاده از آن نیز توأم باشد.

 استفاده بهینه از این فناوری نوین منوط به تلاش و همکاری هر سه قوه مقننه، قضائیه و مجریه است که وظایف و مسئولیت­های خود در قبال آحاد جامعه را به خوبی انجام دهند. هر فرد به اعتبار عضویت در جامعه از حقوقی برخوردار و در عین حال به انجام تکالیفی نیز متکلف است. بررسی وضعیت جوامع مختلف جهانی حاکی از آن است که در برخی کشورها، تأمین حقوق آحاد جامعه در اولویت قرار دارد. البته تعدادی از آنها نیز بیشتر بر تکالیف مردم خویش تأکید می­کنند.

به نظر می­رسد که در کشور ما تکالیف، پررنگ­تر و با بسامد فزون­تری مطرح می­شوند. منصفانه باید پذیرفت حقوق و تکالیف شهروندی به صورت دوجانبه عمل می­کنند. حقوق شهروندی به تعهدات حاکمیت و قوای سه­گانه در قبال شهروندان اشاره دارد و تکالیف شهروندی نیز وظایف و تعهداتی است که هر شهروند در قبال جامعه خویش مکلف به انجام آنها است.

قوه مجریه با برنامه­ریزی­های حساب شده و اجرای دقیق آنها، قوه مقننه با تنظیم و تدوین مقررات و قوانینی برای تضمین امنیت شهروندان و حفاظت از آنها، قوه قضائیه با رسیدگی سریع و به­موقع درباره جرائم و تهدیدات و نشر گزارشات مربوطه، می­توانند زمینه مناسب برای بهره­مندی از این فناوری را فراهم نمایند. شهروندان نیز ضرورت دارد که از حقوق و تکالیف خود آگاه باشند، به رعایت قوانین و مقررات پایبند باشند، برای احقاق حقوق­شان زبان بگشایند و حق خود را بطلبند و برای انجام تکالیف خود نسبت به جامعه، متعهدانه و مسئولانه عمل نمایند.

از منظر جهانی نیز لازم است که ارگان­های بین­المللی مانند سازمان ملل متحد متوجه ابعاد منفی و خسارت­بار به­کارگیری این فناوری باشند و رعایت الزامات اخلاقی و محافظت از جان انسان­ها را پیش­زمینه استفاده از این پدیده چندوجهی و پرکاربرد اعلام نمایند.

مهم­ترین و اساسی­ترین پیش­نیاز استفاده مؤثر از هوش مصنوعی، آماده­سازی زیرساخت مناسب برای به­کارگیری آن است. بنابر گفته متخصصان، در حال حاضر ظرفیت دانشی این فناوری در کشورمان موجود است و در صورت آمادگی زیرساخت­ها، زیست بوم داده­ها فعال شده و امکان کاربری به وسیله سازمان­ها و مؤسسات گوناگون فراهم خواهد شد.

یکی از کارهای مفیدی که صورت گرفته، تهیه و ارائه نرم­افزاری برای تبدیل متن اصلی به گفتار زبان فارسی و همچنین، تولید چت بات هوشمند فارسی است. این نرم­افزار با استفاده از هوش مصنوعی می­تواند نوشته­های فارسی را به­عنوان یک زبان طبیعی، به گفتار تبدیل کند و با توجه به کاربردهای مختلف آن، توانسته است مورد استفاده مجموعه­های مختلف قرار گیرد.[21] لازم به یادآوری است که با توجه به عدم حرکت­گذاری کلمات در زبان فارسی از یک سو و وجود کسره اضافه از سوی دیگر، پردازش زبان فارسی توسط هوش مصنوعی، متفاوت­تر و دشوارتر از زبان­های دیگر از جمله زبان انگلیسی است.[22]

با شکل­گیری زیرساخت داده، زیست­بوم داده­ها نیز فعال می­شود و فناوری­های مربوط به هوش مصنوعی نیز توسعه و گسترش می­یابد. بدیهی است که این مهم، در گرو آموزش این فناوری در تمام سنین، از کودکی تا سالمندی و رده­های مختلف آحاد مردم، از طریق تهیه و تدوین متون آموزشی مناسب برای افراد است به­گونه­ای که ضمن کاهش شکاف دیجیتالی در طبقات مختلف جامعه، به تربیت صاحب­نظران و متخصصان ماهر و متبحری بیانجامد که آگاهانه و بخردانه بتوانند کشورمان را از ثمرات این فناوری جدید و پیچیده بهره­مند سازند. در چنین حالتی اوقات گرانبهای نیروی انسانی به جای انجام کارهای تکراری و زمان­بر، در مسیر خلاقیت­ها و ابتکارات تازه صرف می­شود و فرصت نیل به مراحل استعلایی زیست آدمی به هدر نخواهد رفت.

نتیجه­گیری

ما باید با جهانی که تحت سلطه و سیطره فناوری اطلاعات است زبان مشترکی ایجاد کنیم، در غیر این صورت، گسست علمی و عملی بین سازمان­های ما و صاحبان علم و فناوری، روز به روز وسعت بیشتری می­یابد. عقب­ماندگی و سقوط در قهقرا، سرنوشت محتوم کشورها و سازمان­هایی است که به وضع موجودشان اکتفا کرده و رفتار و عملکردشان با کهنگی و منسوخ شدگی عجین شده باشد.

استفاده از هوش مصنوعی با ثمرات و مخاطرات متعددی همراه است. می­توان آن را به نردبانی برای صعود و یا به دره­ای برای سقوط تبدیل کرد. کاهش مخاطرات و تهدیدات آن در گرو همکاری کلیه کشورها در سطحی وسیع و گسترده است به نحوی که از تهدیدها بکاهند و بر ثمرات بیفزایند. در کشور ما نیز سیاست­گذاران (تدوین­کنندگان خطوط مشی) و سیاست­گذاران (مجریان خط مشی­ها) باید با ریل­گذاری و نظم­دهی کارآمد، زمینه مساعد جهت کاربری مناسب و مفید نظام­های اطلاعاتی و هوشمند را بسط و تعمیم دهند و با بهره­گیری از روش­های علمی مدیریت، امکان اتخاذ تصمیمات درست و هم­سو با منافع ملی کشور و هماهنگ با نظر آحاد ملت را فراهم نمایند.

 در نگاره­ای کوتاه پیام جالبی درج شده بود که مفهوم آن چنین است: در هر وضعیت و موقعیتی که پیش می­آید، نحوه ادراک و برداشت ما از آن وضعیت و همچنین چگونگی رفتار و عملکرد ما در قبال آن پدیده، بر ماهیت و کیفیت نتیجه حاصله بسیار تأثیرگذار خواهد بود.

حروف “F.E.A.R.” را به دو شیوه می­توان تعبیر کرد.[23]

دو راه در پیش روست:

روی برگرداندن، فراموش کردن و گریختن،

یا

مواجه شدن، تلاش کردن و اعتلا یافتن،

انتخاب با شماست.

فهرست منابع                                                                                                                                        

فارسی 

• خوانش کتیبه­های میخی با هوش مصنوعی، روزنامه اطلاعات، ضمیمه علمی فناوری اطلاعات و ارتباطات، شماره 28549، 12 آذر1402.
• چت­ بات هوشمند فارسی، روزنامه اطلاعات، تازه­های علم و فناوری، شماره 28477، 12/6/1402.                                                                                                                                                                                                       
• نظر مردم در توسعه هوش مصنوعی اهمیت دارد، روزنامه اطلاعات، 29/5/1402، ص.5.
• سلیمان، مصطفی، از پیشگامان هوش مصنوعی و مدیر پیشین گوگل، روزنامه همشهری، دانستنی­ها، 18/6/1402، ص. 19.
• کتابی، ساناز و جعفریه، حسن (1397)، کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات، ادیبان روز، تهران، ایران.
• کرمی، حمزه، 1402، هوش مصنوعی و نگرانی از پیامدهای آن، روزنامه اعتماد، 24/5/1402.
• ویکی پدیا، دانشنامه آزاد.
• هشدار برنده نوبل درباره آینده هوش مصنوعی، روزنامه همشهری، 22/5/1402، شماره 8854، ص.19.

انگلیسی                                                                                                                                             

• Abreu, Joao Simoes, (2021), Founding Fathers of Artificial Intelligence, quidgest.com/en/blog-en/ai-founding-fathers/.
• itu.int/speaker/ben-gortzel/
• Arntz, M. and etal., (2016), The risk of automation for jobs in OEDC Countries, a comparative analysis, OECD Social, Employment and Migration Working Papers.
• Arntz, M. , in : Frey, C. B., and Osborn, M. A. (2017), The future of employment: How susceptible are jobs to computerization? Technological forecasting and social change, doi: 10.1016/j. techforce.com.
• Azambuja, A. and etal., (2023), Artificial Intelligence-based cyber security in the context of industry 4.0-A
• survey, httpps://doi.org/10.3390/electronics 12081920.
• Bennett, Jeff, (2017), “A few words about AI”, linkedin.com/pulse/few-words-about-a-i-jeff-bennett.
• Bennett, Michael, (2023), “The future of AI: What to expect in the next 5 years”.
• Bhardwaj, M. etal., (2022), Secure framework against cyber-attacks on cyber-physical robotic systems, J.Electron.Imaging , 31(6X2022).
• Chmielewski, M. and etal., (2010), Building a multiagent environment for military decision support tools with semantic services, https://doi.org/10.1007/978-3-642-13480-7-19.
• Collins Dictionary picks “AI” as its word of the year-WTOP News, https://wtop.com/education/2023/11collins-dictionary.
• Corallo, A. and etal., (2020),Cyber security in the context of industry 4.0: A structured classification of critical assets and business impacts, “Computer Industry, 2020, 114, 103165, In: Azambuja, A. and etal., 2023, Artificial Intelligence-based cyber security in the context of industry
• Daffner, Britta (2023), “Why Artificial Intelligence will be the technology of 2023, A look at its past, present, and future of AI”, More Than Digital, ISSN 2673-1754, Website from&for#betterchange-Run with SIKERP-Dev Support by CodeCada.
• Das R. and Sandhane, R. (2020), Artificial Intelligence in Cybersecurity, “Journal of Physics: Conference Series, 1964(2021) 042072 doi:10.1088/1742-6596/1964/4/042072.
• Duggal, Nikita, (2023), Future of AI (Artificial Intelligence), What lies ahead? Simplilearn.com/future-of-artificial-intelligence-article.
• com/article/634924317/will-wikipedia-be-written-by-ai-founder-jimmywales-is-thinking-about-it.
• Famous Mathematicians (2021), Biography.com/.
• https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence, what is artificial intelligence?
• https://www.coe.int/web/history-of-ai
• com/industry4/ai-in-management/.
• com/industry4/dangers-of-ai/Geeksforgeeks.
• Goldberg, David, (2023), “I see AI as a companion to people: U of T alum David Bennett on ethical AI”, University of Toronto, Canada. Alumni.utoronto.ca/news-and-stories-articles/david-bennett-ethical-ai.
• Jackson, Peter (1990), Introduction to Expert Systems, Second Edition, Addison-Wesley Publishing Company, New York, USA.
• ir/blog/the-first-developer/.
• Khabanda, V. and etal. (2023), Application of Artificial Intelligence in Cyber Security, “International Journal of Security and Privacy in Pervasive Computing”, Volume 15, Issue 1.
• Kumari, S. and P. Muthulakshmi, (2023), The necessity of AI for smart environment: Future perspective and research challenges, International Conference on Computer Communication and Information (ICCCI).
• Lakshmi, Varanasi, 2023, “The AI boom will wipe out jobs and there is not really much we can do about it, Paul Krugman says”, Insider Newsletters
• https://www.businessinsider.com,paul-krugmam-says-ai-will-mean-gobs-losses-no-solution-2023-8.
• https://www.yjc.ir/00Zsol.
• Lovelace Ada, (2021), Famous Mathematicians, Biography.com/scholars-educators/ada-lovlace.
• Marr, Bernard, (2021), What are the negative impacts of Artificial Intelligence (AI)?, bernardmarr.com/what-are-the-negative-impacts-of-artificial-intelligence-ai/
• Mclean A. (2017), Emotional intelligence is the future of the artificial intelligence: Fjord. Zadnet.com, from http://www.zdnet.com.
• Pratt, Mare, K. (2023), “15 top applications of AI in business”, com/searchenterpriseai/tip/9-top-v applications-of-artificial-intelligence-in-business.
• Salguez, Bruno, (2018), Society 5.0: Industry of the future, technologies, methods and tools, IEEExplore, Wiley Telecom, USA.
• Sangfor Technologies (2023), The use of artificial intelligence in cyber security, 21 June 2023, sangfor.com/blog/cybersecurity/the-use-of-artificial-intelligence-in-cyber-security.
• Soleiman, M. (2023), Wikipedia, The Free Encyclopedia,
• (en.wikipedia.org/wiki/Mustafa‌‌-Soleiman).
• Soleiman, Mustafa (2017), “Harnessing technology to challenge inequality”, Financial Times, 2017-11-21, Retrieved 2018-02-15.
• Wales, Jimmy (2023), “Will Wikipedia be written by AI? Founder Jimmy Wales is thinking about it”, Everand.com/article/634924317/will-wikipedia-be-written-by-ai-founder-jimmywales-is-thinking-about-it.
• Wu, D. and etal., (2018), Cyber security for digital manufacturing, “Journal of Manufacturing Systems, 48, 3-12.
• ir/biography/284303-ada-lovelace-biography.
• Time Magazine /time.com/collection/time100-ai/The 100 most influential people in AI 2023 https://time.com/ArtificialIntelligence).
• https://www. ir/fa/news/8591478/0/0E2/0/080/8c.
• https://www.yjc.ir/00Zsol.
• singularitynet/io/aboutus/

[1]  عضو وابسته فرهنگستان علوم، استاد بازنشسته دانشگاه علامه طباطبایی.

[2] Sangfor.com/blog/cybersecurity/the-use-of-artificial-intelligence-in-cyber-security.

[3] https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence,  what is artificial intelligence?

[4] Narrow or weak AI, Strong or General AI, and Super intelligence

[5] نام اصلی وی "اگوستا آدا کینگ" بود که پس از ازدواج، به آیدا لاولیس تغییر یافت.                                                               

[6]  Famous Mathematicians, 2021

[7]  Jobvision.ir/blog/the-first-developer/zoomit.ir/biography/284303-ada-lovelace-biograohy

گفتنی است که زنان نقش شایان ذکری در نوآوری و همچنین در ایجاد و گسترش فناوری­های اطلاعاتی داشته­اند. اخیراً نیز مجله تایم فهرست یکصد دانشمند برتر در حوزه هوش مصنوعی را منتشر کرده که حاوی اسامی تعداد قابل توجهی از زنان دانشمند از جمله نام یک زن ایرانی به نام خانم الهام طبسی است.                                                                                                                                         

(Time Magazine /time.com/collection/time100-ai/The 100 most influential people in AI 2023 https://time.com/ArtificialIntelligence).

[8] Making Machines “understand”.

[9] List Processing (LISP), a programming language.

[10] https://www.coe.int/web/history-of-ai

[11] روزنامه اطلاعات، ضمیمه علمی فناوری اطلاعات و ارتباطات، شماره 28549، 12 آذر 1402.                                                    

[12] https://www.yjc.ir/00Zsol.

[13] https://www. Yjc.ir/fa/news/8591478/0/0E2/0/080/8c.

[14] Singularity

[15] singularitynet/io/aboutus/aiforgood.itu.int/speaker/ben-gortzel/

[16] Artificial General Intelligence (AGI)

[17] Everand.com/article/634924317/will-wikipedia-be-written-by-ai-founder-jimmywales-is-thinking-about-it.

[18] infortech.com/industry4/dangers-of-ai/Geeksforgeeks

[19] از یکی از بزرگ­ترین کارشناسان امنیت اطلاعات در جهان سؤال شد چه سیستمی کاملاً ایمن است؟ وی در جواب گفت: سیستمی ایمن است که خاموش باشد، از برق کشیده شده باشد، در یک تانکر فولادی زره­دار و ضد انفجار قرار گرفته باشد، داخل تانکر با گاز اعصاب پر شده باشد، بهترین مأموران امنیتی از آن مراقبت کنند و چهارصد متر زیر دریا قرار گرفته باشد و در این حالت نیز حاضر نیستم روی امنیت آن شرط ببندم ( همان منبع).

[20]روزنامه اطلاعات،29/5/1402

[21] چت بات هوشمند فارسی، 1402

[22] روزنامه همشهری، 8/6/1402

[23] F.E.A.R.

    Forget Everything And Run

    Or

    Face Everything And Rise

    The Choice Is Yours!