نوع مقاله : مرور و نقد کتاب
مرور و نقد کتاب
ایران در عصر امامان
کتاب مصور «ایران در عصر امامان» در قطع رحلی در 296 صفحه منتشر و روانه بازار شده است. این کتاب روایتگر حدود 350 سال اول اسلامی بوده و از سال 23 قبل از هجرت تا سال 329 هجری قمری را شامل میشود که سال هایی مهم در تاریخ ایران، اسلام و اعراب به شمار میرود. از یک سو با تولد اسلام در جزیره العرب، اعراب منسجم شده و وارد معادلات جهانی شدند و از سویی دیگر، ایران با سقوط ساسانیان با عبور از دوران باستان به دوره اسلامی گام برداشت. ایران و مردمانش بعد از الحاق به قلمرو اسلامی، استقلال زبانی و فرهنگیشان را حفظ کردند و مانند سرزمینهای دیگر در زبان و فرهنگ غالب و رسمی عربی مستحیل نشدند. ایرانیها نقش مهمی در انتقال دانش و نهضت ترجمه علوم از فارسی و یونانی به عربی بازی کردند و خلافت را از امویان به عباسیان جابجا کرده و آن را ایرانیزه کردند. آنها در ابتدای قرن سوم هجری قمری، اولین سرزمینی لقب گرفتند که علم خودمختاری و استقلال از خلافت را برداشتند. مورخان درباره این دوران، نظرات مختلفی دارند. گروهی آن را سالهای سرخوردگی و سکوت ایرانیان میدانند اما جمعی دیگر این سالها را سالهای پرهیاهوی جنبش های فکری، عقیدتی و خیزش های گوناگون می خوانند.
روایتگر توامان دو تاریخ
کتاب «ایران در عصر امامان»، روایتگر همزمان تاریخ اسلام با تاریخ ایران است. تطبیق رویدادها و دانستن این نکته که تاریخ، پیکرهای در هم تنیده از رویدادهای توامان داخلی و خارجی یک سرزمین محسوب میشود. خط اصلی کتاب، نسبت تاریخ ایران با زندگی امامان به شمار میرود. بنابراین نحوه روایت تاریخ و معرفی شخصیتها در مسیر کتاب، رعایت این نسبت است این کتاب شامل یک مقدمه، 12 فصل و یک موخره است. در بخش مقدمه به طور فشرده، تاریخ گذشته و محیط جغرافیایی رویدادها در ایران و جزیره العرب بررسی میشود. در مقدمه با تعریف ایران و حدود آن، حدود نه هزار سال سابقه تمدنی این سرزمین و سلسلههای دوران ایران باستان مرور شده است. سپس با معرفی شبه جزیره عربستان به عنوان زادگاه اسلام، پیشینه جزیره العرب و چیدمان اقوام آن بیان می شود. کتاب در هر فصل، به زندگی و زمانه یک امام از تولد تا شهادت با نگاه تطبیقی به رخدادهای ایران میپردازد. در هر فصل، یک یا چند چهره یا مرتبط با ایران در قالب پروندههای کوچک معرفی میشوند. در بخشهای مختلف نیز تلاش شده است تا به صورت فشرده برخی مسائل آن روزگار و شبهات موجود بررسی شود. همین طور در دل فصول، پروندههای مختلفی درباره تاثیرات متقابل فرهنگی در حوزههای گوناگون مانند پوشش، غذا، معماری و سوگواری و... جای گرفته است. این پرونده ها اگر چه خواندنی است ولی می توان این خرده را بر کتاب گرفت که برخی از آنها مانند پرونده سوگواری، مخاطب را از فضای تاریخی جدا کرده و وارد مسائل معاصر میکند. تمرکز در این کتاب بر انطباق رویدادهای توأمان تاریخ اسلام با محوریت زندگی امامان و تاریخ ایران بوده و به بعضی رویدادهای جهانی، اسلامی و ایرانی که شامل این قاعده نمی شد، کمتر پرداخته شده است. مولف در قسمت موخره نیز با نگاهی با جایگاه سادات شش گانه در ایران به استمرار تاثیرات متقابل ایران و امامان میپردازد. این تقسیم بندی اگر چه بر مبنای دوران زندگانی 12 امام چیده شده ولی فشردگی و انباشتگی مطالب در برخی فصول مانند فصول امام علی(ع) و امام حسین(ع) بیشتر شده و طبعاً وزن آنها را بیشتر و کتاب را کمی از تعادل خارج کرده است حال آنکه میشد این فصل بندی را بر مبنای رخدادهای تاریخی مانند دوران راشدین، بنیامیه و بنیعباس فصل بندی نمود.
چرا ایران و امامان؟
واقعیت غیر قابل انکار این است که ایران و امامان، ترکیب خاصی است. دوازده امام شیعه و مذهب شیعه تاثیر عمیقی بر تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران بعد از اسلام گذاشتهاند. اگر ایران به خصوص از عهد صفوی به این سو، حول محور تشیع، وحدت ملیاش را بازیافت، تشیع نیز در این سرزمین به مذهبی استوار با قواعدی مشخص رسید. از یک سو، مردمان این دیار به تشیع، رنگ و بویی ایرانی داد و از سمت دیگر، این تشیع بود که اقوام ایرانی را منسجم کرد. در این کتاب کوشیده شده به چگونگی ایجاد این رابطه به صورت جریانی جاری و مکمل پرداخته شود و تلاش شده با بیان پیش زمینه، چرایی و چگونگی ساخت بستر این ارتباط بسط و شرح داده شود. تطبیق رخدادهای ایران با عصر امامان، منظری تازه است که در این کتاب پیش روی خواننده قرار دارد. این تطبیق برای یافتن پاسخی به سئوال چرایی و چگونگی ایجاد رابطه عمیق ایران و امامان است. آنگاه دانستن اینکه امام علی(ع)، محل خلافت خود را به ایران و کوفه، در نزدیکی تیسفون، پایتخت اشکانیان و ساسانیان منتقل میکند. عاشورا در کربلا که بخشی از جغرافیای ایران ساسانی است رخ میدهد. هفت امام در ایران بزرگ به خاک سپرده میشوند و تولد و غیبت امام زمان(عج) در همین سرزمین به وقوع می پیوندد، تعجب برانگیز نخواهد بود.
نگاه تصویری به تاریخ
ویژگی خاص دیگر این کتاب، مصور بودن است. واقعیت این است که کتابهای مصور در ایران مهجورند، چون در نگاه سنتی، مقیاس اهمیت یک کتاب فشردگی مطالبش است و مصور شدن کتاب به غلط، کم فروشی نویسنده و ناشر قلمداد می شود. خوشبختانه در سالهای اخیر این نگاه تا حدی تلطیف شده است. در کتاب حاضر ارتباط معناداری بین متن، تصاویر و نقشه ها برقرار بوده و ارتباط بین متن، تصاویر و نقشهها کاملاً بر مبنای چیدمانی مهندسی شده پیش رفته است. تصاویر، تزئینی نیستند و مکمل متن هستند. منابع تصویری، براساس اقتضا، طیف گسترده ای را در بر می گیرند، از عکسهای ابنیه تاریخی و نگارهها تا عتیقهها و اشیای باستانی. همه این تصاویر، با کیفیت اصلی از موزههای معتبر داخلی و خارجی تهیه شده اند و جزئیات شان مشخص است.نقشهها نیز با طراحی یکسان، همگن و با توجه به نیاز متن، کشیده شده و طرح هایی که خلق شدهاند بر همین اساس و با تکیه کامل به متن و فضای هر بخش آماده گردیده است. مصور بودن کتاب هایی از این دست در حوزه تاریخ ایران و اسلام، سابقه چندانی ندارد. اگر مختارنامهها، شاهنامه ها و ... را هنرمندان مکاتب گوناگون هنری، مصور کردند، تک نسخه سلطنتی دربار تیموری و صفوی به شمار میآمدند. نسخ سنگی عصر قاجار هم محدود و اقناع کننده طیف عظیمی بود که به واسطه عدم سواد با معدود تصاویر موجود، ارتباط برقرار میکردند. کتابهای مذهبی مانند حمله حیدری، نسخ تعزیه و ... از جمله کتابهای مصور سنگی مورد توجه عصر قاجار به شمار میآمدند. اطلسهای مختلف جهان اسلام، شیعه، غزوات رسول خدا و ...هم عموماً نقشه محور و فاقد تصاویر باکیفیت مرتبط هستند. کتابهای دیگر نیز از تصاویر به صورت محدود و در قالب گالریهای پایان کتاب و ... بهره بردهاند. نکته چشمگیر دیگر این کتاب حدود پنجاه تصویرسازی اختصاصی حسن روح الامین، نقاش حوزه مذهبی است. این نقاشی ها درباره موضوعاتی است که بعضاً بکر بوده و تا کنون نقشی از آنها کشیده نشده است. در پایان کتاب، نمایه تصاویر نیز با جزئیات جالب توجه شامل نام عکاسان و موزه ها قابل رویت هستند.
مشاوره دو عضو پیوسته فرهنگستان علوم
در نگارش کتاب «ایران در عصر امامان» منابع مختلفی مورد مداقه قرار گرفته است. منابع متقدم، متقن و مورد ارجاع بیشتر در اولویت قرار دارند. در این کتاب بیشتر از 200 منبع مورد استفاده مستقیم قرار گرفته که بیشتر از چهل مورد مانند تواریخ طبری، مسعودی و ابن اثیر از منابع دست اول به شمار می روند. مقالات علمی متعددی نیز مورد ارجاع قرار گرفتند که لیست کتابشناسی پایان کتاب نشان دهنده تلاش تهیه کنندگان این کتاب است. البته با نگاه دقیق به کتاب ها و منابع می توان دریافت که وزن و جایگاه کتب استفاده شده در منابع، چندان همگن نیست و گاه در میان نام های شناخته شده و دسته اول، اسامی کتب جدید و نام های معاصر نیز دیده می شود. نکته جالب توجه دیگر کتاب پرداخت به نمایه در قالب موضوعی و نه در قالب کلمه است.
طیف گسترده ای از اساتید و کارشناسان مطالب کتاب را خوانده و تائید کرده اند. نکته جالب اینکه دو عضو پیوسته فرهنگستان علوم نیز در زمره این کارشناسان حضور دارند. یکی دکتر رسول جعفریان، استاد تاریخ اسلام و ایران که مطالب کتاب را از صافی مطالعات تاریخ اسلامی، عبور داده و دیگری دکتر محمدرضا مخبر دزفولی که نگاهی موشکافانه به مسائل کتاب داشته است. در کنار این دو مشاور ارجمند نام های آشنای دیگری نیز دیده می شود. استاد علی بهرامیان، معاون علمی دایره المعارف بزرگ اسلامی، دکتر محمدرضا سنگری که نگاهی تخصصی به حوزه عاشورا دارد، دکتر محمدحسین رجبی دوانی که در حوزه تاریخ اسلام ید طولایی دارد و همین طور حجت الاسلام و المسلمین محمدرضا زائری. این کتاب تلاش قابل تقدیری است تا بخشی از گذشته مهم این سرزمین با نگاهی نو شناخته شود و گامی تاثیرگذار برای روایت مصور تالیفی تاریخ ایران و اسلام به شمار میرود.
کتاب «ایران در عصر امامان» از جمله کتاب های با جلد سخت قاب دار و همین طور کاغذ گلاسه اثری ارزشمند به شمار می رود. پشتوانه علمی قوی کتاب نیز آن را از سطح کتابی صرفاً شکیل و دارای جلوه های بصری خارج می کند و به آن جایگاهی در حد کتاب های مرجع و دایره المعارف میدهد. در دسترس عموم قرار گرفتن این کتاب می تواند به بیشتر و بهتر خوانده شدن آن کمک کند.
دو فصلنامه توسعه علوم انسانی
