عملکرد در بازی های زنهار و آمرانه: شواهدی از افول همیاری در جامعه

عملکرد در بازی­های­ زنهار و آمرانه: شواهدی از افول همیاری در جامعه

علی محمد میرآقایی[1] حمیدرضا پوراعتماد[2]  محمد علی مظاهری[3] رضا خسرو آبادی[4]  فرزانه پرهیزکاری[5]

تاریخ دریافت: 7/8/1401   تاریخ پذیرش: 15/10/1401

چکیده:

همیاری، سنگ­بنای حیات اجتماعی است. در غیاب همیاری، طیف وسیعی از مشکلات اجتماعی، اخلاقی، فرهنگی و اقتصادی رخ می­دهد. اصلی­ترین راهبرد حفظ و ترغیب پایبندی افراد به همیاری، تنبیه­ نوع­دوستانه است که واکنش و حساسیت اعضای جامعه افراد به تخطی از هنجارهاست. هدف مطالعه حاضر تفکیک تنبیه­ نوع­دوستانه از سایر شکل­های رفتاری به ظاهر مشابه بود. بدین­منظور، 60  نفر با جنسیت مذکر از دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی در این مطالعه شرکت کردند و واکنش آنها در بازی­ آمرانه (بازی دیکتاتور،DG) و بازی زنهار (بازی التیماتوم، UG) مورد مطالعه قرار گرفت.

یافته­ها نشان داد که 75 درصد از شرکت­کنندگان پیشنهاد­های ناعادلانه را در بازی زنهار قبول نکردند. به همین میزان افراد در بازی آمرانه، ناعادلانه رفتار کردند. فقط 25 درصد از افراد پیشنهادهای ناعادلانه را در بازی زنهار رد کردند و خود نیز در بازی آمرانه عادلانه رفتار کردند. این رفتار آنها تنبیه نوع­دوستانه قلمداد می­شود. حدود 50 درصد افراد پیشنهادهای ناعادلانه را در بازی زنهار رد کردند، ولی خودشان در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار کردند. رفتار این افراد در چهارچوب تنبیه کینه­توزانه که شکلی از تنبیه ضداجتماعی است تعبیر می­شود. در نهایت 25 درصد از افراد پیشنهاد­های ناعادلانه را در بازی زنهار پذیرفتند و خودشان نیز در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار کردند. این الگوی رفتاری نشانگر سودجویی فردی به بهای پذیرش بی­عدالتی است. الگویی که تاکنون در مطالعات دیگران گزارش نشده است.

گرچه رد هرگونه پیشنهاد ناعادلانه در بازی زنهار را نمی­توان صرفاً تنبیه نوع­دوستانه قلمداد کرد. اما به هر حال نرخ پایین این الگوی رفتاری در مقابل نرخ بالای تنبیه کینه­توزانه، نمایانگر کمبود روبه تزاید همیاری اجتماعی است. زیرا اقلیت افرادی که همیارانه رفتار می­کنند، به تدریج می­آموزند از همیاری پاداش یا سودی عایدشان نمی­شود. در عوض، آنها که خودخواهانه، انحصارطلبانه و سودجویانه رفتار می­کنند، سود زیادی نصیبشان می­شود. بدین ترتیب سودجویی فردی بیش از پیش بر همیاری تفوق می­یابد و تبدیل به پاردایم غالب می­شود. این وضعیت، آفت حیات اجتماعی است.

واژه های اصلی: تئوری­بازی­ها، بازی­زنهار (الیتماتوم)، بازی آمرانه (دیکتاتور)، همیاری اجتماعی، تنبیه نوع­دوستانه، تنبیه کینه­توزانه،

مقدمه

چرا ما باید به افراد غریبه و حتی رقیب کمک کنیم؟ چرا حتی اگر افراد خاطی نتیجه­ای از رفتار همیارانه ما را بدست آورند، بازهم باید به خاطر منافع جمعی همیاری[6] کنیم؟ همیاری در دنیای رقابتی، پیچیده و اجتناب­ناپذیر است و بسیاری از مشکلات مهم ارتباطی و اجتماعی بشر، از تعامل در محیط کار تا مقابله با تغییرات آب و هوایی، ریشه در شرایطی دارد که رفاه جمعی توسط منافع شخصی در معرض خطر قرار می گیرد (گچتر، هرمانن و تونی،[7] 2010). بر این مبنا و در زندگی امروزی، موقعیت‌های متعددی را می‌توان یافت که بین منافع شخصی و جمعی تعارض به وجود می­آید: رانندگی بی‌قید و آزادانه شهری و در نتیجه کلاف سردرگم ترافیک، یا رعایت قوانین رانندگی و پذیرفتن برخی محدودیت‌ها در هنگام رانندگی؛ دفاع از کشور در شرایط جنگی با ریسک احتمالی مرگ در برابر پرهیز از خطر و در نتیجه تحمل اشغال و سلطه بیگانه بر جان و مال و ناموس افراد؛ رعایت وجدان و تعهد کاری به قیمت کار زیاد، یا راحت‌گرایی و آسودگی و در نتیجه کاهش سود عمومی شرکت‌ها و سازمان‌ها و زیان عمومی افراد جامعه؛ پرهیز از فساد اداری و نگرفتن رشوه و عدم رابطه بازی به قیمت از دست رفتن پاره‌ای از منافع (گاه بسیار زیاد)، یا جست‌جوی منافع فردی در هر موقعیت اداری و به هر قیمت و در نتیجه وجود نظام اداری ناکارآمد و فاسد که زیان آن گریبان‌گیر عموم مردم خواهد شد. موارد بالا و بی­شمار موقعیت­های دیگر که هر روز با آن مواجه هستیم به تعارض بین همیاری با منافع شخصی اشاره دارد که پیامدهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و روانشناختی دارد.

همیاری ،که بر اساس آن افراد هزینه­ای متحمل می­شوند تا منافع جمعی حاصل شود، در نیم قرن اخیر از موضوعات مهم در روانشناسی اجتماعی و شناخت اجتماعی بوده است. نتیجه رفتارهای همیارانه حاصل جمع غیر صفر است و برآیند آن برد- برد است که در نهایت موجب رفاه اجتماعی می­شود. در بافتی که افراد نسبت به یکدیگر رفتارهای همیارانه نشان می­دهند، همگی از نتایج آن بهره­مند می­شوند و راهبرد همیاری در درازمدت، پیش­فرض افراد در موقعیت­های پیش­رو خواهد شد که به مرور زمان کل بافتار جامعه از آن بهره­مند می­گردد (رند[8] و همکاران، 2014 و رند و نواک[9]، 2013).

تمایل افراد برای همیاری و کمک به دیگران از طریق صَرف منابع شخصی همچون زمان، انرژی و پول میسر می­شود (رند و همکاران، 2016 و ماتسویی[10]، 2019). در موقعیت­های که یک موضوع برای همیاری وجود دارد، تنش بین جهت­گیری­های شخصی و جمعی موجب به وجود آمدن تنگناهای اجتماعی می­شود. تنگناهای اجتماعی موقعیت­هایی هستند که موجب تعارض بین خوددوستداری و منافع جمعی می­شوند (رند و نواک، 2013 و سلدا و ویلوال[11]، 2020). چنین تنگناهایی در بافت­های روابط نزدیک، سازمان­ها و ادارات و به طور کلی در بسیاری از موقعیت­های اجتماعی رخ می­دهد. برای مثال می­توان به نگرش و رفتار افراد برای فرار از مالیات، سوء استفاده از خدمات رفاه جمعی، طفره رفتن از پرداخت کرایه حمل و نقل عمومی، پارتی بازی و پرداخت رشوه، سوء استفاده از موقعیت­های که قانون برای افراد تعریف کرده است اشاره کرد. با وجود خلاء جدی چنین مطالعاتی در کشور و جامعه ایران، پژوهشگران شاخه­های گوناگون علم (به­خصوص در دو دهه اخیر)، شامل جامعه­شناسی،  روانشناسی، اقتصاد، زیست­شناسی و علوم اعصاب مولفه­های همیاری و رفتارهای اخلاقی را مورد پژوهش قرار داده­اند و همواره در پی آن بوده­اند که مشخص کنند افراد تحت چه شرایطی تصمیم­های همیارانه اتخاذ می­کنند (اکسلورد و همیلتون[12]، 1981؛ گری، وارد و نورتون[13]، 2014؛ فهر و فیشباخر[14]، 2004؛ کوارون[15] و همکاران، 2020؛ رند و نواک، 2013 و انکه[16]، 2019).

بازی­های اقتصادی مبتنی بر نظریه بازی­ها[17] به این دلیل که در مقایسه با روش­های خودگزارشی، رفتارهای اصیل­تر را مورد اندازه­گیری قرار می­دهند، یک پارادایم استاندارد برای مطالعه رفتارهای همیارانه محسوب می­شوند (کامیرر و فهر[18]، 2004). در این رابطه پژوهشگرهای حوزه شناخت اجتماعی در چهارچوب نظریه بازی­ها از ابزارهای همچون معمای زندانی[19]  (PD)، بازی منفعت جمعی[20]، (PGG) ، بازی زنهار[21] (UG) و بازی آمرانه[22] (DG) جهت بررسی رفتارهای همیارانه و خودخواهانه استفاده کرده­اند.

سطوح بالای همیاری، در جوامعی شکل می­گیرد که در آن افرادی که از هنجارهای خاصی تخطی می­کنند، با رفتار تنبیهی دیگران مواجه شوند و رفتار آنان غیر قابل قبول تلقی گردد. الگوی مقابله­به­مثل سرسختانه[23] به عنوان یکی از راهبردهای حفظ و ترغیب پایبندی افراد به هنجارها، در زمینه همیاری کاربردهای فراوانی دارد (بیر و رند[24]، 2016؛ ریگی و تکسز، 2018 و چن[25] و همکاران، 2019). مقابله­به­مثل سرسختانه در بردارنده دو مولفه­ اصلی تنبیه افراد خاطی و تشویق افرادی است که از هنجارهای جامعه پیروی می­کنند (بوچ هولتز و مارویس[26]، 2012؛ جنسن[27]، 2010؛  بارنرزکارز[28] و همکاران، 2014 و یاماگیشی[29] و همکاران، 2017). مدل­های تکاملی از این موضوع حمایت می­کنند که مقابله­به­مثل سرسختانه، همیاری را در بین افرادی که از لحاظ ژنتیکی وابستگی ندارند، حفظ می­کند (هنریچ و همکاران،[30] 2004). برای مثال در بازی زنهار، مقداری پول به فرد پیشنهاد دهنده[31] می­دهند و از او می­خواهند آن را با فرد پاسخگو[32] تقسیم کند. اگر فرد پاسخگو پیشنهاد را قبول کند، به هر کدام میزانی از پول تعلق می­گیرد که فرد پیشنهاد دهنده مشخص کرده است. چنانچه پیشنهاد را رد کند به هر دو هیچ پولی تعلق نمی­گیرد (گوت[33] و همکاران، 1982). رد پیشنهاد ناعادلانه توسط پاسخگو به عنوان تنبیه نوع­دوستانه تعبیر شده است که از طریق صرف هزینه شخصی (نپذیرفتن پول)، فردی را که از هنجار همیاری تخطی کرده است وادار به رعایت آن می­کند (بیر و رند، 2016؛ ریگی و تکسز، 2018). در غیاب چنین تنبیهی امکان شکل­گیری و ماندگاری همیاری وجود ندارد و حتی افرادی که در ابتدا به سمت رفتارهای همیارانه تمایل دارند پس از مدتی به صورت ضداجتماعی[34] رفتار می­کنند. در مقابل افراد خودخواه و کسانی که از هنجار همیاری تخطی می­کنند، هنگامی که با تنبیه نوع دوستانه مواجه شوند، به مرور برای ارائه رفتار همیارانه تشویق می­شوند (فهر و گتجر[35]، 2000؛ دو و چانگ[36]، 2015 و بالافوتس[37] و همکاران، 2018). واضح است که این کنش و واکنش­ها تا زمانی رخ می­دهد است که سودجویی فردی و انحصار طلبی پارادایم غالب در اجتماع نباشد.

در کنار تنبیه نوع دوستانه، اخیرا پژوهشگران علوم رفتاری و اجتماعی پدیده­ای گیج کننده تحت عنوان تنبیه ضد اجتماعی[38] را شناسایی کرده­اند که از طریق آن بعضی از افراد تمایل دارند هزینه شخصی پرداخت کنند تا افرادی که در چهارچوب هنجارها و منافع جمعی رفتار می­کنند را تنبیه کنند (جنسن[39]، 2010؛ مارلو[40] و همکاران، 2011؛ بارنرزکارز[41] و همکاران، 2014؛ یاماگیشی[42] و همکاران، 2017 و رودریگز[43] و همکاران، 2018). تنبیه ضد اجتماعی به شکل­های گوناگون اعمال می­شود و تنوع آن به ابعاد روانی- اجتماعی و ارزش­های فرهنگی -منطقه­ای مربوط می­شود (سیلوستر، هرمانن و بریسون[44]، 2013). حتی به نظر می­رسد تمامی افرادی که پیشنهاد ناعادلانه را در بازی زنهار رد می­کنند و از این طریق ظاهرا به تنبیه نوع­دوستانه اقدام می­ورزند، این نوع تنبیه آنها واقعا نوع­دوستانه نباشد. در حقیقت رد پیشنهاد ناعادلانه ممکن است به دلیل انگیزهای همیارانه و جامعه­پسند باشد تا به دلیل انگیزه­های رقابت­طلبانه و کینه­توزانه. محدودیت مطالعاتی که تاکنون صورت گرفته­اند به این نکته بر می­گردد که در اکثر این بررسی­ها داده­های برگرفته از قبول یا رد پیشنهاد ناعادلانه در بازی زنهار مبنای نتیجه­گیری قرار گرفته است و تفاوت­های فردی و بافتاری مورد غفلت قرار گرفته است. بنابراین، مطالعه حاضر از بازی زنهار و شکل اصلاح شده بازی آمرانه استفاده کرده است تا به این سوال مهم پاسخ دهد که افرادی که در برابر ناعدالتی و تخطی از هنجار به تنبیه نوع دوستانه دست می­زنند چنانچه خود در جایگاه فرد تخطی­کننده قرار بگیرند، عادلانه رفتار می­کنند یا خیر؟ در حقیقت،  ترکیب عملکرد فرد در این دو بازی مبین انگیزه­های همیارانه و نوع دوستانه در برابر دلیل انگیزه­های رقابت­طلبانه و کینه­توزانه حتی در مواقعی است که رفتار ناعادلانه را رد می­کنند.

قابل ذکر است که شواهدی از تمایلات نوع­دوستانه در جامعه ایران، مانند تمایل به پرداخت هزینه شخصی برای خدمات درمانی (جوان نوقابی و همکاران، 2017)، حساسیت­های اخلاقی در پرستاران مراقبت (برهانی و همکاران، 2017)، اهداء عضو (عباسی و همکاران، 2018)، اهداء خون (جوادزاده شهشهانی، 2006) در دست است. با این وجود، مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه، جامعه ایران با چالش­های بی­شماری مانند فساد، اختلاف طبقاتی و وضعیت اجتماعی ضعیف روبروست و مطالعه برای بررسی ابعاد مساله مورد نظر بسیار مهم است. در این مطالعه ایفای نقش تخصیص دهنده در بازی آمرانه و پاسخ دهنده در بازی زنهار به ما این امکان را می­دهد که الگو­های مختلفی از عملکرد افراد بر اساس شاخص دگرخواهی در بازی زنهار و خودخواهی در بازی آمرانه را از همدیگر منفک کنیم.

جامعه و نمونه شرکت کننده در پژوهش

جامعه آماری مطالعه حاضر کلیه دانشجویان مرد دانشگاه شهید بهشتی تهران بود. 60  نفر با جنسیت مذکر در دامنه سنی 20 تا 32 از طریق آگهی در پژوهش شرکت کردند. سابقه تحصیلی این افراد شامل 18 نفر دانشجوی کارشناسی، 30 نفر دانشجوی کارشناسی ارشد و 12 نفر دانشجوی دکتری بود. ارزیابی روانشناختی نشان داد که هیچ کدام از شرکت­کنندگان پژوهش در حین اجرای آزمون درگیر اختلال روانشناختی نبودند. تمام شرکت­کنندگان قبل از شروع آزمایش فرم رضایت نامه را پر کردند. در پژوهش حاضر،  نمونه مورد مطالعه از بعد فرهنگی-اجتماعی تقریباً همگن و متشکل از مردان با تحصیلات دانشگاهی است. انتخاب نمونه از یک جنس به منظور اجتناب از اثر متغییر جنسیت بوده است که در مطالعات دیگر مورد بررسی قرار گرفته است (سرواتکا[45]، 2009؛ گارسیا-گالگو[46] ، 2012 و لی[47] و همکاران، 2018).

روش پژوهش

قبل از شروع آزمایش، از شرکت­کنندگان خواسته شد که به سوالات پرسش­نامۀ حاوی متغیرهای جمعیت­شناختی پاسخ دهند و به دستورالعمل اجرای آزمایش که به صورت دیداری و از طریق مانیتور به آنها نشان داده شد، توجه کنند. سپس از آنها خواسته شد که به 10 کوشش از بازی­ها به صورت آزمایشی برای آشنایی بیشتر با روند کار پاسخ بدهند. به آزمودنی­ها گفته شد که آنها بازی را با فرد دیگری اجرا خواهند کرد. در واقع هیچ فرد واقعی در مقابل وجود نداشت و آزمودنی­ها بازی­ها را با کامپیوتر اجرا می­کردند. به آزمودنی­ها هیچ اطلاعاتی در مورد هویت بازیکن فرضی در طرف مقابل ارائه نشد. ترتیب ارائه بازی زنهار و بازی آمرانه تصادفی شد. بدین صورت که بعضی از شرکت­کنندگان ابتدا بازی زنهار و بعضی دیگر بازی آمرانه را بازی می­کردند. تعداد کوشش­ها برای هر بازی 240 بار بود که در 5 قسمت قرار داده شده بودند. شرکت­کنندگان می­توانستند پس از هر قسمت به استراحت بپردازند. پس از پایان بازی­ها، بسته به عملکرد شرکت­کنندگان، مبلغ کسب شده (بین 20 تا 80 هزار تومان) به صورت نقدی توسط دستیار آزمایشگر پرداخت می­شد. بازه زمانی اجرای آزمایش در سال 1398 بود.

شکل اصلی بازی زنهار در مقدمه توضیح داده شد و بازی آمرانه نیز یک بازی دو نفره نفره است که در آن تخصیص دهنده (فرد آمر) بنا به میل خود تعیین می­کند که چه مقدار از پول را به دریافت کننده بدهد. این مقدار می­تواند از صفر تا کل مبلغ مشخص شده در نوسان باشد (آرتینگر[48] و همکاران، 2010). گیرنده نقشی منفعل بازی می­کند و تاثیری در نتیجه بازی ندارد. در این مطالعه و در بازی زنهار، هر کوشش با یک علامت +  به مدت 8/0 تا 1 ثانیه برای ایجاد تمرکز شروع شد. سپس میزان تقسیمی که توسط پیشنهاد دهنده  (کامپیوتر) اعمال شده بود به صورت شماتیک بر روی صفحه به مدت 2/1 میلی ثانیه ظاهر می­شد. طرح این محرک به صورت یک دایره بود که به دو بخش رنگی تقسیم شده بود. قسمت قرمز آن نشان دهنده سهم پیشنهاد دهنده و قسمت آبی دیگر نشان دهنده سهم پاسخ دهنده بود. در مرحله بعد پنجره تصمیم­گیری به مدت سه ثانیه به فرد ارائه می­شد و فرد می­بایست با فشار دادن یکی از دو کلید خاصی که به منظور رد یا قبول پیشنهاد در نظر گرفته شده بود، دست به انتخاب بزند. سپس آنها علامت + را به مدت یک ثانیه می دیدند و در صفحه بعد نتیجه انتخاب آنها ارائه می­شد. بدین صورت اگر انتخاب آنها مثبت بود، به همان میزانی که مشخص شده بود به هر دو نفر تعلق می­گرفت و اگر پاسخ آنها منفی بود، آنها عدد صفر را برای هر دو طرف می­دیدند. در نهایت پس از 8/0 تا 2/1 میلی ثانیه کوشش بعدی ارائه می­شد. پیشنهاد­ها در هر دو بازی شامل96 کوشش عادلانه (50:50 و 60:40)، 48 کوشش خنثی یا بینابین (70:30)  و 96 کوشش غیر عادلانه (90:10 و 80:20) بود. ترتیب ارائه کوشش­ها تصادفی بود. در بازی آمرانه نیز الگوی بازی زنهار به کار برده شد. با چند تفاوت که در ادامه تشریح می­شود. باید توجه داشت که پاسخ آزمودنی­ها در بازی زنهار، در برابر پیشنهادهای ناعادلانه دو گونه (رد یا قبول) بود؛ این افراد در بازی آمرانه نیز یا عادلانه رفتار کردند یا ناعادلانه. در این مطالعه از بازی آمرانه که توسط پژوهشگر اول اصلاح شده بود، استفاده گردید. بین بازی زنهار و بازی آمرانه چند تفاوت در قواعد بازی در نظر گرفته شد. 1- در بازی زنهار فردی که در موقعیت پاسخ دهنده قرار دارد می­تواند پیشنهاد طرف مقابل را رد کند و بدین­ترتیب هیچ سودی به هردو طرف نرسد. ولی در بازی آمرانه همین فرد در موقعیت آمر قرار می­گیرد و فرد مقابل توان رد کردن میزان پولی که فرد آمر در هر موقعیت تخصیص می­دهد را ندارد. در بازی زنهار سهم بیشتر همیشه برای فرد پیشنهاد دهنده است. ولی در بازی آمرانه سهم بیشتر برای فرد آمر است. 3- مجموع پولی که در بازی زنهار به هر دو تعلق میگیرد معادل مجموع پیشنهادهای مورد قبول قرار گرفته در کل بازی است ولی میزان پولی که در بازی آمرانه به طرفین تعلق می­گیرد معادل میانگین موقعیت­هایی خواهد بود که فرد آمر با تقسیم موافقت کرده است. این نکته به دلیل پرهیز از سبکی از پاسخ در نظر گرفته شد که در آن فرد آمر با همه گزینه­ها موافقت می­کرد. در واقع تحت این قانون شرکت­کننده بر اساس الگوی ذهنی خود در چهارچوب طیف عادلانه – ناعادلانه رفتار می­کند. برای تفکیک گروه­ها از همدیگر بر اساس اهداف پژوهش، شاخص خودخواهی در بازی آمرانه استخراج شد. در بازی آمرانه کوشش­های موفق به سه دسته تقسیم شدند: 1- رفتار خودخواهانه (شامل قبول کوشش­هایی ناعادلانه 10-90 و 20-80 و رد کوشش­های عادلانه 40-60 و 50-50)، 2- رفتار خنثی (شامل پذیرش و رد تمام کوشش­های 30-70) و 3- رفتار عادلانه (شامل رد کوشش­هایی ناعادلانه 10-90 و 20-80 و قبول کوشش­های عادلانه 40-60 و 50-50). بر اساس تعداد پاسخ­های مشاهده شده در هر دسته، شاخص رفتار خودخواهانه استخراج شد. این شاخص بین 1+ و 1- در نوسان است. بدین معنی که نمره مثبت­تر به معنی خودخواهی بیشتر است.

در بازی زنهار نیز تحلیل رفتاری مشابه­ای صورت گرفت. کوشش­های موفق به سه دسته تقسیم شدند: 1- رفتار دگرخواهانه (شامل قبول کوشش­هایی ناعادلانه 10-90 و 20-80 و رد کوشش­های عادلانه 40-60 و 50-50) 2- رفتار خنثی (شامل پذیرش و رد تمام کوشش­های 30-70) و 3- رفتار مغرورانه[50] (شامل رد کوشش­هایی ناعادلانه 10-90 و 20-80 و قبول کوشش­های عادلانه 40-60 و 50-50). بر اساس تعداد پاسخ­های مشاهده شده در هر دسته شاخص رفتار دگرخواهانه استخراج شد. این شاخص نیز بین 1+ و 1- در نوسان است. بدین معنی که نمره مثبت­تر به معنی دگرخواهی بیشتر است.

بر اساس این پارامترها در بازی آمرانه و بازی زنهار و به منظور تفکیک گروه­های احتمالی، خوشه­بندی سلسله مراتبی تجمعی صورت گرفت. در ابتدا، احتمال 60 خوشه، یعنی یک خوشه برای هر شرکت کننده در نظر گرفته شد. پس از تکرار  و تثبیت خوشه­بندی­ها بر اساس الگوریتم خوشه­بندی، تعداد 3 خوشه یا گروه به دست داده شد که در بخش نتایج نشان داده شده است.

نتایج

جدول 1. میانگین و انحراف استاندارد قبول و رد پیشنهاد های مختلف در بازی زنهار و بازی آمرانه به تفکیک گروه­ها

جدول 1 میانگین و انحراف استاندارد قبول و رد پیشنهاد های مختلف در بازی زنهار و بازی آمرانه به تفکیک گروه­ها را نشان می­دهد. برای فهم بیشتر داده­های مذکور نمودار ترسیمی گروه­ها به تفکیک در زیر آورده شده است.

نمودار 1. نیمرخ پاسخ افرادی که در بازی زنهار رفتار ناعادلانه را رد می­کنند و خود در بازی آمرانه عادلانه رفتار می کنند (15n=).

نمودار 1 نیمرخ پاسخ افرادی که در بازی زنهار رفتار ناعادلانه را رد می­کنند و خود در بازی آمرانه عادلانه رفتار می­کنند را نشان می­دهد. همانطور که مشخص است، این افراد در بازی زنهار پیشنهادهای ناعادلانه (10-90 و 20-80) را علیرغم از دست دادن بخشی از منابع پولی نپذیرفته­اند و هنگامی که در بازی آمرانه خود در جایگاه آمر (تخصیص­دهنده) قرار گرفته­اند عادلانه رفتار کرده­اند. به نحوی که این بار هم گزینه­های ناعادلانه را رد کرده­اند.

نمودار2. نیمرخ پاسخ افرادی که در بازی زنهار رفتار ناعادلانه را رد می­کنند و خودشان در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار می­کنند (30n=).

نمودار2 نیمرخ پاسخ افرادی را نشان می­دهد که در بازی زنهار رفتار ناعادلانه را رد می­کنند و خود در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار می­کنند. این افراد در بازی زنهار پیشنهادهای ناعادلانه (10-90 و 20-80) را علیرغم از دست دادن بخشی از منابع پولی نپذیرفته­اند و هنگامی که در بازی آمرانه خود در جایگاه آمر (تخصیص دهنده) قرار گرفته اند ناعادلانه رفتار کرده­اند. نتایج نشان می­دهد که این افراد بیشترین فراوانی را در نمونه مورد بررسی داشته­اند.

نمودار3. نیمرخ پاسخ افرادی که در بازی زنهار رفتار ناعادلانه را قبول می کنند و خود در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار می­کنند (15n=).

نمودار3 نیمرخ پاسخ افرادی که در بازی زنهار رفتار ناعادلانه را قبول می­کنند و خود در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار می­کنند را به تصویر کشیده است. این افراد در بازی زنهار پیشنهادهای ناعادلانه (10-90 و 20-80) را علیرغم ناعادلانه بودن آن پذیرفته­اند و هنگامی که در بازی آمرانه خود در جایگاه آمر (تخصیص دهنده) قرار گرفته­اند ناعادلانه رفتار کرده­اند. به نحوی که این افراد فارغ از موضوع عادلانه یا ناعادلانه بودن گزینه­ها، صرفا به فکر جمع کردن بیشتر منابع مالی برای خود بود­ه­اند.

بحث و نتیجه­گیری

هدف مطالعه حاضر پاسخ به این سوال بود که آیا افرادی که در برابر ناعدالتی و تخطی از هنجار به تنبیه نوع­دوستانه دست می­زنند چنانچه خود در جایگاه فرد تخطی­کننده قرار بگیرند عادلانه رفتار می­کنند؟ نتایج به دست آمده جالب است.  75 درصد از کل افرد (45 نفر) پیشنهاد­های ناعادلانه را قبول نکردند و به همین میزان رفتار افراد در موقعیت آمرانه ناعادلانه بود. 25 درصد از افراد کسانی بودند که پیشنهادهای ناعادلانه را در بازی زنهار رد کردند و خود نیز در بازی آمرانه عادلانه رفتار کردند که رفتار آنها تنبیه نوع­دوستانه قلمداد می­شود. 50 درصد از افراد نیز پیشنهادهای ناعادلانه را در بازی زنهار رد کردند ولی خودشان در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار کردند که رفتار این افراد در چهارچوب تنبیه کینه­توزانه که شکلی از تنبیه ضداجتماعی است قرار می­گیرد. در نهایت 25 درصد از افراد پیشنهاد­های ناعادلانه را در بازی زنهار پذیرفتند و خودشان نیز در بازی آمرانه ناعادلانه رفتار کردند که این افراد به نوعی با بی­تفاوتی و به صورت حریصانه افزایش منافع خود را در نظر داشتند. این مطالعه از معدود پژوهش­هایی است که به تفکیک تفاوت­های بین­فردی در این زمینه پرداخته است و دسته­بندی جدیدی از نوع کنش افراد در ارتباط با تنگناهای اجتماعی به دست داده است. همچنین مطالعه حاضر نشان می­دهد که رد هرگونه پیشنهاد ناعادلانه در بازی زنهار را نمی­توان به تنهایی تنبیه نوع­دوستانه قلمداد کرد.  وجود درصد بالای تنبیه کینه­توزانه به عنوان شکلی از تنبیه ضد اجتماعی در مطالعه حاضر، پژوهش در مورد نقش متغیرهای گوناگون روانشناختی، اقتصادی و فرهنگی-اجتماعی را برجسته می­کند. نتایج مطالعه حاضر در راستای مطالعات هرمانن[51] و همکاران (2008)، گچر و هرمانن (2009)، الینگسن[52] و همکاران (2013)، (گچر و هرمانن، 2011)، رایهانی و بشاری[53]، (2019)، پارتون و انت[54]، (2018) و هوفت و میل[55] (2017) است.

تنبیه از سوی افراد جامعه به عنوان یک عامل بازدارنده قوی به ما می­گوید که‌ هزینه انجام رفتارهای خارج از هنجار باید بالا برود؛ چراکه بی­تفاوتی احتمال ارتکاب مجدد چنین رفتارهایی را در آینده افزایش می­دهد (متیو و بوید[56]، 2011). به عنوان مثال، راننده یک اتومبیل پر سرعت ممکن است قصد اصابت به یک عابر پیاده را نداشته باشد، اما با این وجود تنبیه می­شود و از اتفاق چنین مساله­ای در آینده پیشگیری می­شود. اگر چنین رفتار تنبیهی از طرف افراد جامعه اتفاق بیافتد (به عنوان مثال تذکر، طرد یا واکنش ناخوشایند صورت پذیرد)، در کوتاه­مدت و درازمدت رفاه اجتماعی را به همراه می­آورد. اما مشکل زمانی جدی می­شود که این گونه­ واکنش­ها از یک طرف به اندازه کافی اتفاق نیافتند و از طرف دیگر واقعی و نوع­دوستانه نباشند و تحت یکی از شکل­های تنبیه ضداجتماعی صورت پذیرد که در چنین شرایطی منافع جمعی و رفاه اجتماعی به شدت تهدید می­شود (بوید[57] و همکاران، 2010؛ رند و همکاران، 2019 و اسولنوکی و پرس[58]، 2017). دلیل شکل­گیری تنبیه ضد اجتماعی فرهنگ­وابسته است (هرمانن و همکاران، 2008 و پلیزنت و بارکلی[59]، 2018 و زاهانگ و فیو[60]، 2018) و به نظر می­رسد که تنبیه­کنندگان کینه­توز، تمایل دارند که کنش­های اجتماعی را به عنوان فرصتی برای رقابت اجتماعی به­ جای تبادل اجتماعی تلقی کنند و از طریق تلاش برای برتری در برابر طرف مقابل، رضایت فردی کسب کند (یاماگیشی[61] و همکاران، 2017). همچنین با پایین آمدن سطح منابع در کل جامعه، تنبیه ضد اجتماعی ممکن است یک استراتژی موفق برای ایجاد وضعیت اجتماعی مطلوب فردی و دریافت مزایای آن باشد (سیلوستر و همکاران، 2013). هرمانن (2008) یک رابطه معنی­دار آماری منفی بین تنبیه ضد اجتماعی و میزان همیاری در بین تمامی گروه­های آماری از فرهنگ­های مختلف را نشان می­دهد. چنانکه سطح بالای تنبیه ضد اجتماعی در یونان، ترکیه، اتحاد جماهیر شوروی سابق و خاورمیانه (عربستان و عمان) وجود دارد. در حالیکه در ایالات متحده، استرالیا، خاور دور و اروپای شمال غربی این میزان پایین­تر بود. پژوهشگران بر دو نکته کلیدی برای تبیین تفاوت­های بین فرهنگی در میزان استفاده افراد از تنبیه ضد اجتماعی تاکید کردنده­اند: هنجارهای همیاری مدنی[62] و حاکمیت قانون[63]. هنجارهای همیاری مدنی به اصولی اشاره دارد که مبین پایبندی افراد یک جامعه به هنجارهای همیاری و میزان مقاومت و مخالفت آنها برای نقض این اصول است. حاکمیت قانون شاخصی است که توسط بانک جهانی تهیه شده است تا شیوه توصیف مردم از دولت، پلیس، دادگاه­ها و مقامات خود را نشان دهند و مشخص کنند که این نهادها تا چه اندازه می­توانند به عنوان مراجع عادل، قابل اعتماد و مؤثر در اجرای قانون عملکرد داشته باشند. هر دو شاخص­ با تنبیه ضد اجتماعی همبستگی منفی داشتند. همچنین می توان تصور کرد که در مناطقی که سلسله مراتب اجتماعی و تضاد طبقاتی زیاد است و بین افراد در میزان استفاده از قدرت تفاوت­های زیادی وجود دارد و در محیط­های که افراد برای کسب قدرت نیاز به رقابت­ زیاد دارند، تنبیه ضد اجتماعی بیشتر است (سیلوستر و همکاران، 2013). بنابراین همبسته­های اجتماعی-اقتصادی مختلفِ تنبیه ضد اجتماعی نشان می­دهد که شرایط خاصی می­تواند به وقوع آن کمک کند. به طور خاص، به نظر می­رسد که شکل­های تنبیه­ ضد اجتماعی غالباً در فرهنگ­هایی اتفاق می­افتد که هزینه بالقوه استفاده از آن پایین باشد. به عنوان مثال، در مکان­هایی که هنجارها به طور مکرر نقض می­شوند، افراد خاطی رفتارشان تائید می­شود و مجریان اعمال قانون به عنوان نهادهای عادل یا کارآمد تلقی نمی­شوند، زمینه شکل­گیری چنین رفتارهایی فراهم می­شود. در چنین بافت­هایی، هزینه بالقوه رفتارهای خارج از هنجار در مقایسه با بافت­هایی که رفتارهای غیر اخلاقی، غیر قابل پذیرش قلمداد شده و از طرف اعضای جامعه و نهادهای قانونی تنبیه می­شود، کم است. همچنین در بافت­هایی با تضاد طبقاتی بالا، مزایایی که از طریق تسلط بر منابع به دست می­آید بیشتر از بافت­هایی با تضاد طبقاتی کم است. به عبارت دیگر، در جوامع با منابع زیاد و نابرابری کم، به دست آوردن قدرت و حریص شدن نسبت به منابع، ممکن است مزایای کمتری را در مقایسه با جوامع با منابع کم و رقابت شدید به ارمغان آورد. در واقع در جوامعی که قدرت و تسلط بر منابع موجب تغییر چشمگیر کیفیت زندگی می­شود و به نوعی ارزش بقا دارد، تنبیه ضد اجتماعی گسترش پیدا می­کند (سیلوستر و همکاران، 2013).

نتایج این مطالعه از منظر زیست­شناسی تکاملی و علوم اجتماعی حائز اهمیت است. همانطور که مشخص است تنبیه­ نوع­دوستانه به همیاری منتهی می­شود. با این وجود در حضور مکانیسم تنبیه کینه­توزانه، کارآیی اجتماعی آن تضعیف می­شود، چون رفتار کینه­ورزانه اغلب منجر به تعارض و نه همیاری می­شود. بنابراین شرایطی که از تنبیه هزینه­بردار[64] به عنوان مکانیزم تقویت رفتارهای اخلاقی و جامعه­پسند استفاده نشود، بلکه در عوض در چهارچوب تعارضات فردی صورت پذیرد، تأثیر آن بر ثبات اجتماعی منحرف می­شود (هایب و تراوالسن[65]، 2012 و رند و همکاران، 2010). چنین تنبیهی به این دلیل که با معیارهای اجتماعی مطابقت ندارد و فاقد مشروعیت اخلاقی است، فرد تنبیه شده می­تواند تنبیه را به عنوان اجبار ناعادلانه قلمداد کند. در چنین شرایطی مکانیسم­های رقابت­طلبانه و کینه­توزانه راه را برای یک بافت ناکارآمد و فاسد هموار می­کند (دونز-گازمن و سدیدین[66]، 2012).

در مقایسه با بسیاری از مطالعات دیگر و همسو با آنها، نتایج نشان داد که اکثر شرکت­کنندگان در مطالعه حاضر پیشنهادات نامنصفانه را علیرغم از دست دادن سود شخصی، نپذیرفتند. با این وجود اینکه خودشان دست به رفتارهایی زدند که از هنجار انصاف فاصله داشت (تنبیه کینه­توزانه). میزان بالای این الگوی رفتاری در مطالعه جاری قابل توجه است. در مطالعات آزمایشگاهی در فرهنگ­هایی با تضاد طبقاتی کمتر و حاکمیت بیشتر قانون، به صورت تقریبی 20 درصد از اشکال تنبیه، به صورت ضد اجتماعی و کینه­توزانه است. در قیاس با این یافته­ها، به نظر می­رسد نتایج مطالعه حاضر در بردارنده یک زنگ هشدار جدی باشد. در چنین شرایطی و در یک جمعیت خاص متشکل از افراد همیاری­کننده و تخطی­­گرا، افراد خاطی به سود و نتیجه بیشتری دست می­یابند؛ اما با گذشت زمان تعداد حداقلی افراد همیاری کننده کم­تر هم می­شود، تا جایی ­که بیشتر جمعیت از افراد تخطی­کننده پر خواهد شد. در نتیجه رشد اشکال تنبیه ضد اجتماعی تکامل موفقیت­آمیز همیاری را از بین می برد. هنگامی که تعداد افرادی کینه توز و تنبیه کننده ضد اجتماعی زیاد باشد افرادی که همیاری کننده هستند، توان مقابله با آنها را ندارند. این نوع تنبیه به رقابت­طلبی بیشتر برای کسب منافع فردی افزون­تر به قیمت قربانی کردن همیاری منجر می­شود. تنبیه کینه­توزانه همیاری گروهی را بی­ثبات می­کند، اثرات سودمند مجازات اخلاقی را کاهش می­دهد و در نهایت سود کمتری را برای همه اعضای یک گروه یا جامعه به ارمغان می­آورد. همچنین ممکن است چنین صفاتی از طریق یادگیری فراگیر ­شود و اغلب به عنوان راهبردی که در نهایت به نتیجه و سود شخصی بیشتری منجر خواهد شد مورد تقلید واقع گردد. از طرف دیگر میزان حداقلی تنبیه نوع­دوستانه نیز قابل توجه است، چرا که تنبیه نوع­دوستانه نیز علیرغم هیجان منفی زیربنای آن و اینکه منافع کسب شده توسط طرفین را کاهش می­دهد، به عنوان یک رفتار جامع­پسند برای تکامل همیاری لازم و ضروری است. مبنای نظری تنبیه نوع­دوستانه نشان دهنده ترجیح اساسی و درونی برای عدالت است. در واقع افرادی که چنین ترجیحاتی در رابطه با عدالت دارند، برای جلوگیری از شکل­گیری نتایج نابرابر یا کاهش نابرابری آماده هستند تا هزینه­های شخصی را متحمل شوند. در نهایت هر چند که این مطالعه بر روی نمونه کوچکی از جامعه دانشجویان صورت گرفته است و به همین دلیل برای تعمیم­پذیری نتایج با محدودیت­هایی همراه است؛ با این وجود چنین نتایجی می­تواند نشان دهد که احتمالا در جامعه ایران خودخواهی آموخته شده و اشکال تنبیه ضد اجتماعی خسارت­های جبران ناپذیری به ابعاد اخلاقی، روانی- اجتماعی و اقتصادی و همیاری جامعه وارد کرده است.

منابع:

Abbasi, M., Kiani, M., Ahmadi, M., & Salehi, B. (2018). Knowledge and ethical issues in organ transplantation and organ donation: Perspectives from Iranian health personnel. Annals of transplantation, 23, 292.

Amiri, E., Ebrahimi, H., Areshtanab, H. N., Vahidi, M., & Jafarabadi, M. A. (2020). The relationship between nurses’ moral sensitivity and patients’ satisfaction with the care received in the medical wards. Journal of Caring Sciences, 9(2), 98.

Artinger, F., Exadaktylos, F., Koppel, H., & Sääksvuori, L. (2010). Fairness in simple bargaining games: the role of empathy and theory of mind. Max Planck Institute of Economics Working Paper.

Axelrod, R., & Hamilton, W. D. (1981). The evolution of cooperation. science, 211(4489), 1390-1396.

Balafoutas, L., Kerschbamer, R., & Oexl, R. (2018). Distributional preferences and ego depletion. Journal of Neuroscience, Psychology, and Economics, 11(3), 147.

Balafoutas, L., Nikiforakis, N., & Rockenbach, B. (2016). Altruistic punishment does not increase with the severity of norm violations in the field. Nature communications, 7(1), 1-6.

Bear, A., & Rand, D. G. (2016). Intuition, deliberation, and the evolution of cooperation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(4), 936-941.

Borhani, F., Abbaszadeh, A., Mohamadi, E., Ghasemi, E., & Hoseinabad-Farahani, M. J. (2017). Moral sensitivity and moral distress in Iranian critical care nurses. Nursing ethics, 24(4), 474-482.

Boyd, R., Gintis, H., & Bowles, S. (2010). Coordinated punishment of defectors sustains cooperation and can proliferate when rare. Science, 328(5978), 617-620.

Brañas-Garza, P., Espín, A. M., Exadaktylos, F., & Herrmann, B. (2014). Fair and unfair punishers coexist in the Ultimatum Game. Scientific reports, 4(1), 1-4.

Brañas-Garza, P., Espín, A. M., Exadaktylos, F., & Herrmann, B. (2014). Fair and unfair punishers coexist in the Ultimatum Game. Scientific reports, 4(1), 1-4.

Buckholtz, J. W., & Marois, R. (2012). The roots of modern justice: cognitive and neural foundations of social norms and their enforcement. Nature neuroscience, 15(5), 655-661.

Camerer, C. F., & Fehr, E. (2004). Measuring social norms and preferences using experimental games: A guide for social scientists. Foundations of human sociality: Economic experiments and ethnographic evidence from fifteen small-scale societies, 97, 55-95.

Chen, W., Wu, T., Li, Z., & Wang, L. (2019). Evolution of fairness in the mixture of the Ultimatum Game and the Dictator Game. Physica A: Statistical Mechanics and its Applications, 519, 319-325.

Du, E., & Chang, S. W. (2015). Neural components of altruistic punishment. Frontiers in neuroscience, 9, 26.

Duenez-Guzman, E. A., & Sadedin, S. (2012). Evolving righteousness in a corrupt world. PloS one, 7(9).

Ellingsen, T., Herrmann, B., Nowak, M., Rand, D. G., & Tarnita, C. (2013). Civic capital in two cultures: The nature of cooperation in Romania and USA. Available at SSRN 2179575.

Enke, B. (2019). Kinship, cooperation, and the evolution of moral systems. The Quarterly Journal of Economics, 134(2), 953-1019.

Fehr, E., & Fischbacher, U. (2004). Social norms and human cooperation. Trends in cognitive sciences, 8(4), 185-190.

Fehr, E., & Gachter, S. (2000). Cooperation and punishment in public goods experiments. American Economic Review, 90(4), 980-994.

Gächter, S., & Herrmann, B. (2009). Reciprocity, culture and human cooperation: previous insights and a new cross-cultural experiment. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 364(1518), 791-806.

Gächter, S., & Herrmann, B. (2011). The limits of self-governance when cooperators get punished: Experimental evidence from urban and rural Russia. European Economic Review, 55(2), 193-210.

Gächter, S., Herrmann, B., & Thöni, C. (2010). Culture and cooperation. Philosophical Transactions of the Royal Society of London B: Biological Sciences, 365(1553), 2651-2661.

García-Gallego, A., Georgantzís, N., & Jaramillo-Gutiérrez, A. (2012). Gender differences in ultimatum games: Despite rather than due to risk attitudes. Journal of Economic Behavior & Organization, 83(1), 42-49.

Gray, K., Ward, A. F., & Norton, M. I. (2014). Paying it forward: Generalized reciprocity and the limits of generosity. Journal of experimental psychology: General, 143(1), 247.

Güth, W., Schmittberger, R., & Schwarze, B. (1982). An experimental analysis of ultimatum bargaining. Journal of economic behavior & organization, 3(4), 367-388.

Henrich, J. P., Boyd, R., Bowles, S., Fehr, E., Camerer, C., & Gintis, H. (Eds.). (2004). Foundations of human sociality: Economic experiments and ethnographic evidence from fifteen small-scale societies. Oxford University Press on Demand.

Herrmann, B., Thöni, C., & Gächter, S. (2008). Antisocial punishment across societies. Science, 319(5868), 1362-1367.

Hilbe, C., & Traulsen, A. (2012). Emergence of responsible sanctions without second order free riders, antisocial punishment or spite. Scientific reports, 2, 458.

Hoeft, L., & Mill, W. (2017). Selfish punishers: An experimental investigation of designated punishment behavior in public goods. Economics Letters, 157, 41-44.

Javadzadeh Shahshahani, H., Yavari, M. T., Attar, M., & Ahmadiyėh, M. H. (2006). Knowledge, attitude and practice study about blood donation in the urban population of Yazd, Iran, 2004. Transfusion Medicine, 16(6), 403-409.

Javan-Noughabi, J., Kavosi, Z., Faramarzi, A., & Khammarnia, M. (2017). Identification determinant factors on willingness to pay for health services in Iran. Health economics review, 7(1), 40.

Jensen, K. (2010). Punishment and spite, the dark side of cooperation. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365(1553), 2635-2650.

Kvarven, A., Strømland, E., Wollbrant, C., Andersson, D., Johannesson, M., Tinghög, G., ... & Myrseth, K. O. R. (2020). The intuitive cooperation hypothesis revisited: a meta-analytic examination of effect size and between-study heterogeneity. Journal of the Economic Science Association, 1-16.

Li, S., Qin, X., & Houser, D. (2018). Revisiting gender differences in ultimatum bargaining: experimental evidence from the US and China. Journal of the Economic Science Association, 4(2), 180-190.

Marlowe, F. W., Berbesque, J. C., Barrett, C., Bolyanatz, A., Gurven, M., & Tracer, D. (2011). The ‘spiteful’origins of human cooperation. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 278(1715), 2159-2164.

Mathew, S., & Boyd, R. (2011). Punishment sustains large-scale cooperation in prestate warfare. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(28), 11375-11380.

Matsui, A. (2019). Cheap-talk and cooperation in a society. In Economy and Disability (pp. 95-106). Springer, Singapore.

Parton, D. M., & Ent, M. R. (2018). Vulnerable narcissism predicts greater spiteful punishment of a third-party transgressor. Journal of Research in Personality, 76, 150-153.

Pleasant, A., & Barclay, P. (2018). Why hate the good guy? Antisocial punishment of high cooperators is greater when people compete to be chosen. Psychological science, 29(6), 868-876.

Raihani, N. J., & Bshary, R. (2019). Punishment: one tool, many uses. Evolutionary Human Sciences, 1.

Rand, D. G. (2019). Intuition, deliberation, and cooperation: Further meta-analytic evidence from 91 experiments on pure cooperation. Available at SSRN 3390018.

Rand, D. G., & Nowak, M. A. (2013). Human cooperation. Trends in cognitive sciences, 17(8), 413-425.

Rand, D. G., Armao IV, J. J., Nakamaru, M., & Ohtsuki, H. (2010). Anti-social punishment can prevent the co-evolution of punishment and cooperation. Journal of theoretical biology, 265(4), 624-632.

Rand, D. G., Brescoll, V. L., Everett, J. A., Capraro, V., & Barcelo, H. (2016). Social heuristics and social roles: Intuition favors altruism for women but not for men.

Rand, D. G., Peysakhovich, A., Kraft-Todd, G. T., Newman, G. E., Wurzbacher, O., Nowak, M. A., & Greene, J. D. (2014). Social heuristics shape intuitive cooperation. Nature communications, 5(1), 1-12.

Rand, D. G., Peysakhovich, A., Kraft-Todd, G. T., Newman, G. E., Wurzbacher, O., Nowak, M. A., & Greene, J. D. (2014). Social heuristics shape intuitive cooperation. Nature communications, 5.

Righi, S., & Takács, K. (2018). Social closure and the evolution of cooperation via indirect reciprocity. Scientific reports, 8(1), 1-9.

Servátka, M. (2009). Separating reputation, social influence, and identification effects in a dictator game. European Economic Review, 53(2), 197-209.

Solda, A., & Villeval, M. C. (2020). Exclusion and reintegration in a social dilemma. Economic Inquiry, 58(1), 120-149.

Sylwester, K., Herrmann, B., & Bryson, J. J. (2013). Homo homini lupus? Explaining antisocial punishment. Journal of Neuroscience, Psychology, and Economics, 6(3), 167.

Szolnoki, A., & Perc, M. (2017). Second-order free-riding on antisocial punishment restores the effectiveness of prosocial punishment. Physical Review X, 7(4), 041027.

Yamagishi, T., Li, Y., Fermin, A. S., Kanai, R., Takagishi, H., Matsumoto, Y., ... & Sakagami, M. (2017). Behavioural differences and neural substrates of altruistic and spiteful punishment. Scientific reports, 7(1), 1-8.

Yamagishi, T., Li, Y., Fermin, A. S., Kanai, R., Takagishi, H., Matsumoto, Y., ... & Sakagami, M. (2017). Behavioural differences and neural substrates of altruistic and spiteful punishment. Scientific reports, 7(1), 1-8.

Yamagishi, Toshio, Yang Li, Alan SR Fermin, Ryota Kanai, Haruto Takagishi, Yoshie Matsumoto, Toko Kiyonari, and Masamichi Sakagami. "Behavioural differences and neural substrates of altruistic and spiteful punishment." Scientific reports 7, no. 1 (2017): 1-8.

Zaki, J., & Mitchell, J. P. (2013). Intuitive prosociality. Current Directions in Psychological Science, 22(6), 466-470.

Zhang, Y., & Fu, F. (2018). Strategy intervention for the evolution of fairness. PloS one, 13(5), e0196524.

[1] دکتری روانشناسی بالینی، دانشگاه شهید بهشتی

[2] استاد، گروه روانشناسی بالینی، دانشگاه شهید بهشتی، نویسنده مسئول، عضو وابسته فرهنگستان علوم

[3] استاد، گروه روانشناسی بالینی، دانشگاه شهید بهشتی

[4] استادیار، پژوهشکده مغز و شناخت، دانشگاه شهید بهشتی

[5]کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

[6] - cooperation

[7] -Gächter, Herrmann, Thöni 

[8] - Rand

[9] - Nowak

[10] - Matsui

[11] - Solda & Villeval

[12] - Axelrod & Hamilton

[13] - Gray, Ward & Norton

[14] - Fehr & Fischbacher

[15] - Kvarven

[16] - Enke

[17] - game theory

[18] - Camerer & Fehr

[19] - Prisoner Dilemma

[20]-  Public Good Game

[21] - Ultimatum Game

[22] - Dictator Game

[23] - strong reciprocity

[24] - Bear & Rand

[25] - Chen

[26] - Buckholtz & Marois

[27] - Jensen

[28] - Bran˜as-Garza

[29] - Yamagishi

[30] - Henrich

[31] - proposer

[32] - responder

[33] - Güth

[34] - antisocially

[35] - Gachter

[36] - Du and Chang

[37] - Balafoutas

[38]-  antisocial punishment

[39] - Jensen

[40] - Marlowe

[41] - Bran˜as-Garza

[42] - Yamagishi

[43] - Rodrigues

[44] - Sylwester, Herrmann & Bryson

[45] - Serva´tka

[46] - Garc´ıa-Gallego

[47] - Li

[48] - Artinger

[49] -numberof trials belonging

[50] - conceit behavior

[51] - Herrmann

[52] - Ellingsen

[53] - Raihani & Bshary

[54] - Parton & Ent

[55] - Hoeft, & Mill

[56] - Mathew & Boyd

[57] - Boyd

[58] - Szolnoki & Perc

[59] - Pleasant & Barclay

[60] - Zhang and Fu

[61] - Yamagishi

[62] ­- norms of civic cooperation

[63] - rule of law

[64] - costly punishment

[65] - Hilbe & Traulsen

[66] - Duenez-Guzman & Sadedin