سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی درباره سیدجمال‌الدین اسدآبادی

سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی درباره سیدجمال‌الدین اسدآبادی

ابوذر رجبی[1]    محمد اصدق‌پور[2]

تاریخ دریافت: 5/11/1401    تاریخ پذیرش: 25/2/1402

چکیده

سیدجمال‌الدین اسدآبادی، شخصیت مهم و اثرگذاری است که با گذشت قریب به 120سال از وفات وی، همچنان درکانون توجه پژوهشگران و تحلیلگران قرار دارد. بر این اساس مقاله حاضر با رویکرد سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی در صدد معرفی طیف‌های گوناگون پژوهش‌ها حول‌محور سیدجمال سامان یافته است. در حقیقت این مقاله عهده‌دار برجسته‌سازی و معرفی زوایای گوناگونی است که از آن زوایا به شخصیت سیدجمال توجه گردیده است و مورد پژوهش و تحلیل قرار گرفته است. باید گفت این مقاله در دو گام به معرفی بیش از پیش ابعاد گوناگون حیات علمی ـ اجتماعی ـ سیاسی سیدجمال از منظر مطالعات پیشینی پرداخته است. درگام اول به معرفی آثار ماندگار به جا‌مانده از قلم و بیان خود سیدجمال و در گام بعدی به معرفی و سنخ‌شناسی مطالعاتی که پیرامون واکاوی ابعاد شخصیت، شرح حیات، اندیشه و مبانی فعالیت‌های دینی، علمی، اجتماعی و سیاسی سیدجمال نگارش یافته‌اند، همت گمارده است. به طور کلی دو رویکرد کلانِ ایجابی و سلبی درباره بینش، منش و کنش‌های فردی، اجتماعی و سیاسی سیدجمال مطرح و متصور است و حداقل ثمره سنخ‌شناسی مصالعات‌پژوهی درباره سیدجمال، آگاهی و شناخت از دامنه و گستره پیشینه مطالعات و پژوهش‌های پیرامون وی می‌باشد که از این طریق، راه وصول به منابع معرفت و کسب اطلاعات بیشتر برای درک بهتر آنان فراهم خواهد بود.

واژه های اصلی: سنخ‌شناسی، مطالعات‌پژوهی، سیدجمال‌الدین اسدآبادی.

1.‌ مقدمه  

 اندیشه‌های سیدجمال‌الدین، از ظرفیت بسیار بالایی از جهت الگوگیری و همچنین درک عمیق‌تر از معارف اسلامی خصوصاً در عرصة مسایل اجتماعی اسلام برخوردار است. بسیاری از اندیشمندان مسلمان (اعم از شیعه وسنی) از تفکرات وی به خصوص درباره حضور و میزان تأثیرگذاری دین اسلام در عرصه ‌اندیشه و رفتارهای سیاسی ـ اجتماعی اثر پذیرفته‌اند، به حدّی که وی را «سلسله‌ جنبان نهضت‌های اصلاحی صد سالۀ اخیر» نامیده‌اند.(مطهری،مجموعه‌آثار،1385،ج24،ص35). به همین جهت تبیین و تحلیل مبانی فکری چنین شخصیتی همواره یکی از دغدغه‌های اساسی پژوهشگران اسلامی و مستشرقین بوده و هست. با نگاه دقیق متوجه خواهیم شد که درک صحیح و عمیق از آراء و اندیشه‌های سیدجمال، همچنان راهگشا و تأثیرگذار بر شکل‌گیری بسیاری از حرکت‌ها و خیزش‌های‌ اسلامی و موثّر در جهت‌دهی آنان و نجات‌بخش در عرصه تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر می‌باشد. دغدغه این مقاله پاسخ به این سوالات است که آثار به جا مانده از سیدجمال و پژوهش‌های دیگران درباره او از چه حجمی برخوردار است؟ و سنخ‌شناسی این مطالعات چگونه است؟ و از چه تنوع وگستره‌ای بهره‌مند می‌باشند؟ بر این اساس در این مقاله به معرفی و سنخ‌شناسی مطالعات‌پژوهی درباره سیدجمال خواهیم پرداخت. آثاری که متشکل از آثار خود سیدجمال و آثار دیگر پژوهشگران درباره سیدجمال می‌باشد. تا کنون اثر مستقلی در این زمینه نگارش نیافته است و این موضوع به نوبه خود اثری بدیع می‌باشد.

2.‌ منطق سنخ‌شناسی مطالعات‌پژوهی درباره سیدجمال

در گونه­شناسی مطالعات حوزه سید جمال از منظرهای گوناگون می­توان دست به تقسیم­بندی آثار زد. ساحت­های مطالعاتی ناظر به اندیشه­های سید یا با رویکرد ایجابی است و یا با رویکرد سلبی. در رویکرد ایجابی صاحبان آثار یا به استخراج داده­های اندیشه­ای سید از متون مکتوب ایشان و گفتارهای شفاهی ایشان پرداخته­اند، و یا به بسط داده­های فکری اوپرداختند. در رویکرد سلبی و یا نفی سید، نیز با سه حیطه مواجه هستیم. انتقاد از اندیشه­های او، آسیب­شناسی اندیشه­های سید و یا انکار او در این رویکرد قابل ملاحظه است. از حیث روشی حوزه مطالعات­پژوهی اندیشه­های سید یا به مبانی فکری او می­پردازد و یا از نوع مطالعات کاربردی است و یا از سنخ مطالعات توسعه­ای.

براساس احصایی که در منابع مکتوب جهان اسلام صورت دادیم گونه­های یادشده را می­توان در این آثار دنبال کرد. البته اذعان داریم که نوع تقسیم و ساحت از منظر و سلیقه­های خاص می­تواند متعدد باشد. در مجموع آثار استقصا شده پاره­ای از آنان ناظر به زندگی­نامه و سفرهای سیدجمال، زادگاه و ملیت و مذهب اوست. در ساحت مطالعات ایجابی برخی از منابع به دفاع و پاسخگویی به ابهامات و اتهامات به سید می­پردازند. بعضی از این منابع مطالعاتی به مبانی فکری سید از حیث عقل­گرا بودن او اشاره دارند. حیات سیاسی اجتماعی او نیز در حیطه مطالعات ناظر به مبانی فکری او در برخی از آثار مورد توجه قرار گرفته است. از حیث مطالعات کاربردی عده­ای از نویسندگان به جریان­ساز بودن سید توجه کرده­اند. توجه به سبک و روش سید در عرصه اندیشه­های فکری از جمله نگاههای قرآنی سید را می­توان در زمره مطالعات توسعه­ای محسوب کرد. با رویکرد سلبی نیز عده­ای به پنهان­کار بودن سید، بی­سوادی او، عنصر نفوذی و یا فراماسونر بودن سید اشاره دارند. نکته مهمی که در منطق سنخ­شناسی در این پژوهه مدنظر بوده آن است که در منابع علمی ناظر به اندیشه و زندگی سید، با مطالعه بر مهمترین منابع در عرصه اندیشه­ای او عمدتاً ناظر به کتاب­های موجود این امر دنبال شده است. البته پایان­نامه و مقالات پژوهشی خوبی درباره سید صورت گرفته که در این تحقیق به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود. طرح و بیان تفصیلی آنها نیازمند چندین مقاله است.

نمایی کلی از رویکردهای پژوهشی درباره سید جمال

نمودار رویکردهای روش­شناسانه در مطالعات سیدجمال پژوهی

3.‌ اهمیت و ضرورت سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی

سنخ‌شناسی یا گونه‌شناسی به مثابه روشی برای تبیین مفاهیم در حوزه تحقیقات نظری و حتی کاربردی است که به بررسی چیستی، چرایی و چگونگی، علل پیدایش و بقاء یک پدیده و گونه‌های مختلف آن و همچنین مرور نمونه‌های مشهور و شاخص هر سنخ و گونه می‌پردازد. در حقیقت سنخ‌شناسی، تقسیم‌بندی و تنظیم گونه‌ها با توجه به ویژگی‌های آنها و مبتنی بر معیار یا معیارهایی خاص محتوایی است.

با عنایت به این نکته که یکی از معیارهای موفقیت هر پژوهش را باید در عمق و گستره واکاوی گونه‌های مطالعاتی پیشینی موضوع پژوهش جستجو نمود، باید اذعان کنیم که نتیجه و کارکرد سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی درباره سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی، تعیین مرزهایی میان گونه‌های متعدد و متفاوت است که به پژوهشگر این امکان را می‌دهد که بتواند میان گونه‌های مطالعاتی متنوع، جداسازی نماید و تتبعی هدفمند داشته باشد. از دیگر فوائد و کارکردهای سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی پیرامون سیدجمال‌، که اهمیت آن را بیش از پیش ‌نمایان می‌سازد این است که، گونه‌های مطالعاتی، ابزار مناسبی برای تحلیل می‌باشند و طریق وصول به شناخت‌اند و موجب ارتقاء دقت و پیدایی نظم و وصول به تنظیم نتایج پیرامونی را فراهم می‌آورند. در نتیجه به سوالات، ابهامات و کنجکاویهای پژوهشگر، حول‌محور سیدجمال پاسخ داده می‌شود.

در حوزه شناخت زندگی، آثار و مبانی فکری ـ معرفتی سیدجمال‌الدین، آثار بسیاری نگارش یافته است که برای درک عمیق و صحیح از هندسه فکری و حیات سیاسی ـ اجتماعی سیدجمال لازم و ضروری است که پیش از ورود به عرصه قضاوت و نگارش اثری پیرامون این شخصیت، به سنخ‌شناسی مطالعات پیرامون وی توجه و التفات شود. در این مقاله تلاش گردیده تا این امر تبیین گردد، که به نوبه خود امری نوین و بدیع می‌باشد.

4. پیشینه مطالعات پیرامون سیدجمال‌الدین اسدآبادی

تعداد قابل توجهی از محققان و نویسندگان معاصر، زندگی، شخصیت، آراء و اندیشه‌های «سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی» را از زوایای گوناگون مورد پژوهش قرار داده‌اند. برهمین اساس مقالات و کتابهای زیادی در مورد ایشان تألیف گردیده و پایان‌نامه‌های متعددی درباره این شخصیت در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دفاع شده است. هرچند به دلیل کثرت و فراوانی آثار تألیف‌شده حول محور سیدجمال، نمی‌توان ادعا کرد همه آنها مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند؛ اما، از آنجا که مقاله حاضر به « سنخ‌شناسی مطالعات‌پژوهی درباره سیدجمال‌الدین اسدآبادی» می‌باشد؛ تلاش گردیده جهت تحقّق یک تحقیق جامع و مفید درباره سیدجمال، در حد امکان و توان، تمامی عناوین رساله‌ها و مقالات و کتاب‌هایی که درباره سیدجمال نوشته شده و در کتابخانه‌های معتبر موجود بوده، مورد کاوش و بررسی قرار گیرد. در ادامه با دسته‌بندی و تفکیک سنخ‌شناسانه پیشینه مطالعات پیرامون سیدجمال به: آثار به جامانده از خود سیدجمال و آثاری که دیگران درباره ایشان نگارش کرده‌اند، بیشتر به توصیف و تحلیل آثار حول محور سیدجمال و بیان وجه تمایز آنان با یکدیگر خواهیم پرداخت.

4ـ1.‌ آثار ماندگار خود سیدجمال

دسته و گونه اول از آثار پیرامون سیدجمال، آثاری است که به جمع‌آوری و تنظیم آثار به جا مانده از خود سیدجمال پرداخته‌اند که می‌توان از آنها به عنوان منابع اصلی، اصیل و دست اول یاد کرد که البته شایسته مراجعه و مداقّه می‌باشند. آثار بیانی و بنانی سیدجمال اعم از کتاب، مقاله، نامه، تعلیقه و تقریرات درس‌هایش کم نیستند که خوشبتخانه مجموعه آثار او با عنوان «الآثار الکامله» به چاپ رسیده و مکرر منتشر شده است.

 مجموعه آثار سیدجمال که درگذشته توسط محمد عماره با عنوان«الاعمال الکامله» در مصر چاپ و منتشر شده بود. بعدها به همت و تلاش استاد و محقق گرانقدر سید‌هادی خسروشاهی (رحمه الله علیه) در مجموعه‌ای 7 جلدی (چاپ ایران) و 9 جلدی (چاپ مصر) با عنوان« الآثار الکامله» توسط انتشارات کلبه شروق منتشر شده است. با توجه به این نکته که دو جلد 6 و 7 در مجموعه آثار چاپ ایران منتشر نشده است و چاپ مصر جامع و کاملتر می‌باشد. ما در این مقاله، مجموعه آثار(9) جلدی چاپ مصر را مرجع قرار داده‌ایم‌ که بدان اشاره و به معرفی اجمالی مجلدات آن می‌پردازیم:

جلد1 :‌ العروة الوثقی

سیدجمال در پاریس مجلۀ «عروة الوثقی» را به زبان عربی در آغاز سدۀ چهاردهم هجری با همکاری شیخ محمد عبده شاگرد سابق خود در قاهره تأسیس کرد. نشریه‌ای که با پشتیبانی ارگان جمعیتی با همین نام  به وسیلۀ وی تهیه و انتشار یافت و به طور رایگان برای شخصیت‌ها و افراد درکشورهای اسلامی ارسال می‌شده است. هدف از ارسال رایگان مجله دسترسی همۀ طبقات از امیر و حقیر و غنی و فقیر به آن بوده است.(ر.ک: اسدآبادی،الآثار الکاملة،1423ق،ج1،ص69) هجده شمارۀ آن در سال 1301ق به مدت هفت ماه، از 15جمادی‌الاولی تا 26 ذی الحجه، منتشر شد که تحت فشار دولت انگلیس نشر آن متوقف گردید.(جبرئیلی، سیری درتفکرکلامی معاصر،1391،ص103)

مقالات آن عمدتاً در راستای اندیشۀ دینی و مبارزه با تفکرات انحرافی بوده است، ضمن تأکید فراوان بر وحدت مسلمانان روی سه اصل عنایت بیشتری داشت: اتحاد مسلمانان، مخالفت با انگلیس و اصلاح وضع داخلی ممالک اسلامی.(ر.ک: خسروشاهی، مقدمه العروۀ‌الوثقی، ص73ـ71)

جلد2 :‌ رسائل فی الفلسفه و العرفان

مهم‌ترین آن رساله‌ها عبارت‌اند از: «مرآة العارفین...»، «تفسیر سورۀ حمد»، «الواردات فی سر التجلیات»، «مباحث عرفانی»، «فلسفة التربیة و فلسفة الصناعة»، «العلم و تأثیره فی الارادة و الاختیار»، «الرد علی الدهریین» و ... .

جلد 3 : الرسائل و المقالات

مهم‌ترین آنها: العلة الحقیقة لسعادة الانسان، المهدیه و المهدی السودانی، الحکومة الاستبدادیة، بابیه، الرد علی الرینان؛ الاسلام و العلم.

جلد4 :‌ ضیاء الخافقین

 «جریدة فی العلوم و السیاسة و الاخبار الصحیحة» پنج شماره، سال 1892م، با همکاری دیگران که در انگلستان به چاپ رسیده است. همان‌گونه که از عنوان بر می‌آید بیشتر تحلیل سیاسی و خبری است.

جلد5 :‌ تاریخ ایران و تاریخ الافغان

چکیده و خلاصۀ تاریخ ایران (حدود 100 صفحه با مقدمۀ مقرر) کتاب تقریر بیانات سیدجمال در بوشهر که به قلم فرصه‌الدوله ‌شیرازی به فارسی تحریر و تقریر شده است. تاریخ الافغان متن عربی است که با قلم سید نگارش یافته است. این اثر همراه با دو مقاله دیگر با عناوین تتمۀ البیان فی تاریخ الافغان و البیان فی الانجلیز و الافغان به چاپ رسیده است.

جلد6 : خاطرات الافغان  (آراء و افکار) تقریر محمدپاشا المخزومی

 محمدپاشا المخزومی، از شاگردان سیدجمال در مدت اقامت ایشان در شهرآستانه استانبول بوده است.کتاب، تقریر دیدگاه‌ها، افکار و اندیشه‌های سیدجمال‌الدین است که به قلم محمدپاشا مخزومی تقریر شده است؛ محتوای کتاب مطالب ارزشمندی است که بیشتر جنبۀ کلامی ـ فکری و اندیشه‌ای دارد.

جلد 7 : التعلیقات علی شرح العقائد العضدیه

متن اصلی کتاب از عبدالرحمن بن احمد بن عبدالغفار، مشهور به قاضی عضد الدین ایجی (م756ق) است. ملاجلال‌الدین محمد بن اسعد دوانی (م 908ق) آن را شرح کرده است و سیدجمال‌الدین هنگام اقامت در مصر این شرح را تدریس می‌کرد.(رشید رضا، تاریخ الاستاذ الامام،1427ق، ج1،ص26) عبده شاگرد ثابت و دائمی او که با وجد فراوان در آن درس‌ها شرکت می‌کرد، حاصل افادات و بیانات سید را به قلم خود تقریر و تحریر کرد. لذا این کتاب در مصر ابتداً به اسم محمد عبده منتشر شد، اما قرائن متعددی انتساب محتوای آن را به او مخدوش کرده است و در مقابل قطعیت انتساب آن را به سیدجمال تأیید می‌نماید.(ر.ک: جبرئیلی، سیری درتفکرکلامی معاصر،1391، ص101)

جلد8 :‌ نامه‌ها و اسناد سیاسی ـ تاریخی  «فارسی ـ عربی»

شامل پنج نامه به ناصرالدین شاه و هجده نامه به حاج محمد حسن امین الضرب، شش نامه به علمای شیعه و نامه‌های متعدد دیگری به شاگردان و دوستان و سلاطین و اُمرای ترکیه و مصر که مهم‌ترین آنها نامۀ مفصل او به ملکه و مردم انگلیس دربارۀ شاه ایران و وضعیت نابهنجار اقتصادی این کشور است.(همان)

جلد9 :‌ مجموعۀ رسائل و مقالات «فارسی»

مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: نیچریه، اکهوریان یا رفتار و اخلاق نیچریان، تفسیر مفسر، دربارۀ دین و فلسفه، دربارۀ تعلیم و تربیت (تعلیم و تعلم و فلسفۀ تربیت)، سعادت انسان و ... .

جلد10 : المستدرکات                                          

این جلد بناست دربرگیرندۀ مقالات، نامه‌ها و حواشی و تعلیقات سید بر کتاب‌هایی باشد که هنگام تدریس یا مطالعه نگاشته و هنوز چاپ نشده است.(همان)

4ـ2. آثار دیگران درباره سیدجمال

 سنخ دیگر از آثار پیرامون سیدجمال، آثاری است که توسط محققان و جمال‌پژوهان به نگارش درآمده است که به عنوان منابع فرعی و ثانوی، پیرامون سیدجمال باید مورد توجه قرار گیرند. می‌توان محتوای این آثار را به دو سنخ کلی تحلیل و تقسیم کرد؛ سنخ اول: آثاری که توسط موافقان و مدافعان سیدجمال نگارش شده‌اند. سنخ دوم: آثار نافیان و مخالفان سیدجمال. در این فرصت به بیان و تشریح زیر شاخه‌های این دو سنخ کلی مطالعات پیرامون سیدجمال می‌پردازیم:

 4ـ2ـ1. سنخ آثار موافقان و مدافعان سیدجمال

بسیاری از پژوهشگران متناسب با دغدغه، علاقه و یا تخصص علمی خود، از جهات و زوایای گوناگونی به سیدجمال توجه کرده و درباره او مطالعه و تحقیق داشته‌اند. در این مرحله به بیان سنخ‌شناسی این آثار و تفکیک و تبیین آنها می‌پردازیم.

قبل از ورود در این بخش، لازم به ذکر است که امکان دارد در یک اثر از لحاظ متعدد به سیدجمال توجه شده باشد و ابعاد و حیثیات متفاوتی را مورد مطالعه و پژوهش قرار داده باشد. به همین دلیل در بعضی موارد نام یک اثر را در سنخ‌های متعدد متذکر می‌شویم و به جهات متعدد پژوهشی آن درباره سیدجمال اشاره می‌نمائیم.

4ـ2ـ1ـ1. آثار ناظر به زندگی‌نامه و سفرهای سیدجمال

برخی از مهم‌ترین این آثار عبارتند از :

ـ زندگانی و سفرهای سید‌جمال‌‌الدین‌اسدآبادی، تألیف علی‌اصغر حلبی.(انتشارات زوار، تهران، 1383).

ـ شرح حال و آثار سیدجمال‌الدین اسدآبادی، تألیف میرزا لطف الله اسدآبادی.(انتشارات دارالفکر، قم،1349).  

ـ نامه‌های سید‌جمال‌‌الدین‌اسدآبادی، تألیف ابوالحسن جمالی‌اسدآبادی.( انتشارات پرستو، تهران،1360).

ـ تاریخ بیداری ایرانیان، تألیف ناظم الاسلام کرمانی.(انتشارات امیرکبیر، تهران،1363).

ـ فریادگر قرن، تألیف رضا فرهادیان.(انتشارات بوستان‌کتاب، قم،1387).

ـ تاکتیک‌های انقلابی سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی، تألیف محمدجواد صاحبی.(انتشارات هادی، قم،1358).

در این دسته از آثار مرتبط به سیدجمال، همانطورکه عناوین این آثار نیز بیانگر آن است، دغدغه نویسندگان آنها شرح حیات و بیان زندگی‌نامه سیدجمال و سفرهای ایشان و همچنین ثبت وقایع تاریخی است و بیشتر درصدد معرفی وی به مخاطبان می‌باشند و کمتر به تحلیل و بررسی دیدگاه‌های سیدجمال پرداخته شده است و در اغلب اوقات به نقل مستقیم سخنان، مکتوبات و گزارش حالات و خصوصیات و توانمندی‌های فردی وی بسنده کرده‌اند و گاهی به خط‌مشی و اهداف کلی دیدگاه سیدجمال نیز به صورت کوتاه و مختصر اشاره شده است.

4ـ2ـ1ـ2. آثار ناظر به بررسی زادگاه و ملیّت سیدجمال

برخی از مهم‌ترین این آثار عبارتند از :

ـ  اسناد و مدارک درباره ایرانی الاصل بودن سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، تألیف صفات‌الله جمالی.(انتشارات ابن‌سینا، بی‌جا، چاپ اول،1347).

ـ هویت تاریخی سیدجمال‌الدین اسدآبادی، تألیف سیدرضا ابوالقاسمی.(انتشارات نبی‌اکرم(ص)،1394).

دربارۀ محل‌تولد و ملیّت سیدجمال اختلاف نظرهایی مطرح است. در عین حال، قراین متعددی که ملیّت و انتساب قطعی او را به ایران تأیید کند، وجود دارد و الحق جای تردیدی در این مورد باقی نمی‌گذارد، اما آنچه در این میان باید بیشتر مورد توجه و اهتمام قرار گیرد، شناخت اهداف و آرمان‌های وی و آگاهی از نقش اجتماعی و اصلاحی اوست و ملیّت ایرانی و افغانی و ... وی را مسأله اصلی نمی‌دانیم.(ر.ک: محیط‌طباطبایی، سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی ‌و بیداری مشرق زمین،1380، ص336ـ332ـ57 ؛ جبرئیلی، سیری در تفکرکلامی معاصر،1391، ص78 ـ77).

4ـ2ـ1ـ3. آثار ناظر به افکار و اندیشه‌های سیدجمال

برخی از مهم‌ترین این آثار به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی عبارتند از:

ـ سیدجمال‌الدین و اندیشه‌های او، تألیف مرتضی مدرسی‌چهاردهی.(انتشارات ‌امیرکبیر، تهران،1389).

ـ بیدارگران اقالیم قبله، تألیف محمدرضا حکیمی.( انتشارات دلیل ما، قم، 1382).

ـ گفتارخوش یارقلی، تألیف محمد محلاتی، تصحیح: حاج‌سیدهدایت‌الله مسترحمی.(انتشارات فراهانی تهران، بی‌تا).

ـ  سیدجمال‌الدین و تفکر جدید، تألیف کریم مجتهدی.(انتشارات تاریخ‌ ایران، تهران،1363).

ـ خاطرات الافغان ـ آراء و افکارـ‌ ، تقریر محمدپاشا المخزومی.(انتشارات‌ مکتبه‌الشروق‌الدولیه، القاهره،1423ق).

ـ الفکر العربی فی عصر النهضه (1719 – 1939م)، تألیف آلبرت حورانی، ترجمه کرمی غرقول.(نشر نوفل، بیروت، 1997م).

ـ جمال‌الدین‌ الافغانی ؛ یک روشنفکر مسلمان، تألیف انور معظم.( موسسه مطالعات عینی، دهلی‌نو، هند، 2017).

ـ اسلام مدرن1840-1940، تألیف چارلز کرزمن.( انتشارات دانشگاه آکسفورد، نیویورک،2010).

ـ سیدجمال‌الدین افغانی و غرب، تألیف شیخ جمیل علی.(نشر آدم، دهلی‌نو،2002).

این سنخ از آثار درباره آراء، افکار و اندیشه‌های سیدجمال به رشته تحریر در‌آمده‌اند. سنخ این پژوهش‌ها، سیدجمال را فردی دانشمندی روشنفکر و دارای افکاری نوین و تأثیرگذار معرفی می‌کنند و بیدارگری و تجددخواهی را از عمده شاخصه‌های او برمی‌شمرند.

درباره این سنخ از آثار درباره سید باید گفت: حاوی مطالب مفید و نابی از اندیشه‌های سیدجمال می‌باشند که به نوبه خود در شناخت هر چه بهتر شأن و منزلت و تأثیر تفکّرات سید در عرصه‌های مختلف بسیار ارزشمند، کاربردی و موثّراند.

4ـ2ـ1ـ4. آثار ناظر به حیات سیاسی ـ اجتماعی سیدجمال

برخی از مهم‌ترین این آثار به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی عبارتند از:

ـ نقش سیدجمال‌الدین ‌اسدآبادی در بیداری مشرق زمین، تألیف محمد محیط طباطبایی.(انتشارات کلبه شروق، قم،1380).

ـ سیدجمال‌الدین اسدآبادی مصلحی متفکر و سیاستمدار، تألیف سید احمد موثقی.( دفترتبلیغات اسلامی، قم،1380).

ـ علل و عوامل ضعف و انحطاط مسلمین در اندیشه سیاسی و آرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی، تألیف سید احمد موثقی.(انتشارات فرهنگ اسلامی، تهران،1378).

 ـ تغییرات اجتماعی در اندیشه سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، تألیف مجید کافی.(انتشارات پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، قم،1390).

ـ اندیشه سیاسی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، تألیف غلامرضا ضابط‌پور.(انتشارات دانش و اندیشه معاصر، تهران،1380).

ـ سیری در اندیشه سیاسی عرب، تألیف حمید عنایت.(انتشارات امیرکبیر، تهران،1358).

ـ ‌گرایش‌های سیاسی در جهان عرب، تألیف مجید خدوری، ‌ترجمه عبدالرحمن عالم.(دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وابسته به وزارت امورخارجه، تهران،1369).

  ـ جمال‌الدین الافغانی و فلسفۀ الجامعۀ الاسلامیۀ، تألیف سمیر ابوحمدان.( الشرکۀ العالمیۀ الکتاب، بیروت،1992م).

 ـ جمال‌الدین الافغانی، تألیف حسن الحنفی.(مکتبۀ الاسرۀ، مصر،1999م).

 ـ مسلمون ثوار، تألیف محمد عماره مصری.(دارالشروق، بیروت، 1988م).

 ـ زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث، تألیف احمد امین.(دار الکتب العلمیه، بیروت، 1426ق).                                                                                                                          

 ـ امیرالبیان شکیب ارسلان، تألیف احمد الشرباصی.(موسسۀ المصریة العامه، قاهره،1963م).

 ـ الاسلام و حرکات التحریر العربیه، تألیف ابوخلیل شوقی.(دارالفکر المعاصر، دمشق،1395ق).

 ـ تاریخ الاستاذ الامام الشیخ محمدعبده، تألیف محمد رشید رضا.( دارالفضیله، القاهرة؛ 1427ق).

 ـ بیوگرافی سیاسی سید‌جمال‌‌الدین افغانی، تألیف‌ نیکی‌ آر.کدی. (انتشارات‌ دانشگاه‌کالیفرنیا، برکلی، 2001).

 ـ واکنشی اسلامی به امپریالیسم، تألیف نیکی آر.کدی.( انتشارات‌ دانشگاه‌کالیفرنیا، برکلی،2020).

این سنخ از آثار، بیشترین حجم از مجموعه آثار درباره سیدجمال را به خود اختصاص داده‌ است. در این طیف از آثار، نویسندگان با توجه به نوع نگاه و تخصص خویش، درصدد تبیین و تحلیل هرچه بیشتر اندیشه‌های سیدجمال و تحلیل رفتارهای سیاسی ـ اجتماعی وی هستند. این کتاب‌ها سیدجمال را فردی مصلح، متفکر، سیاستمدار، بیدارگر معرفی می‌نمایند. این سنخ از آثار در جهت شناخت نحوه عملکرد سیدجمال در عرصه‌های مختلف سیاسی ـ اجتماعی و دیگر حوزه‌ها  مرتبط، بسیار ارزشمند و موثّراند، اما اولاً فی‌الجمله باید گفت که نگاه روش‌مندانه به آثار سیدجمال ندارند، ثانیاً کمتر در صدد بیان مبانی معرفتی سید‌جمال‌ هستند، هرچند در بعضی از موارد به صورت گذرا به مبانی معرفتی سیدجمال اشاره داشته اند. ثالثاً هیچکدام از کتاب‌های مرتبط با آثار سید‌جمال‌ درصدد ترسیم منظومه معرفتی سید‌جمال‌ و تأثیر آن بر اندیشه و رفتارهای سیاسی اجتماعی وی نبوده‌اند و شاید بتوان گفت که این  امر از نگاه این ایشان پنهان مانده و مورد غفلت قرارگرفته است.

4ـ2ـ1ـ5. آثار ناظر به دفاع و پاسخگویی به ابهامات و اتهامات پیرامون سیدجمال

هرچند تمامی آثاری که در راستای تبیین هر چه بیشتر بینش، منش و کنش سیدجمال تألیف شده‌اند به نحوی، دفاع از سیدجمال محسوب می‌گردند؛ ولی اثر شاخصی که به صورت مستقل دراین‌باره به نگارش درآمده است، عبارت است از:

ـ دفاع از سید‌جمال‌‏الدین حسینی و سخنی با تاریخ‌نگاران عصر پهلوی، تألیف‌ سیدهادی ‌خسروشاهی.(انتشارات‌کلبه‌شروق، قم،1391).

بخش اصلی این اثر به صورت مقاله در سالنامه«مکتب تشیع» در سال 1343منتشر شد. چاپ دوم به طور مستقل در سال 1343 منتشر شد و چاپ سوم با تجدیدنظر و اضافات لازم در اردیبهشت 1348 در چاپخانه حکمت قم به چاپ رسیده است. مرحوم خسروشاهی در مقدمه این کتاب هدف از تألیف این اثر را اینگونه می‌نویسد: «غرض ما از نشر این رساله، آشنا ساختن نسل جوان با راه و روش سید، روشن نمودن گوشه‏هاى تاریک تاریخ زندگى این مرد بزرگ قرن ما، دفاع کردن از سید و هدف‏هاى ملى و اسلامى او و جواب گفتن به یاوه‏ها، تهمت‏ها، افسانه‏ها، دروغ‏ها و شایعاتى است که براى جلوگیرى از رشد فکرى ملل آسیا و آفریقا و براى سلب نمودن اعتماد و اطمینان مردم مسلمان مشرق زمین از رهبران بزرگ مذهبى، ناجوانمردانه درباره سید منتشر مى‏سازند.»این کتاب ارزشمند و خواندنی به موضوعات متعددی درباره سیدجمال پرداخته است. موضوعاتی چون؛ ملیّت سیدجمال، ارتباط سید با بریتانیا، نقش سیدجمال در نهضت بیداری و مقاومت مردم ایران، نقش سیدجمال در نهضت مشروطیت، نقد آثار ابراهیم صفایی درباره سید و غیره.

4ـ2ـ1ـ6. آثار ناظر به مبانی فکری ـ معرفتی سیدجمال

در حوزه تبیین مبانی فکری ـ معرفتی سیدجمال نیز آثار ارزنده و متعددی به نگارش درآمده؛ شاخصه‌ها و مولفه­های اصلی این سنخ از آثار این است که به تبیین و مبرهن ساختن مبانی کلامی ـ اعتقادی سیدپرداخته‌اند، البته هرچند در این آثار به طور مستقل به سیدجمال پرداخته نشده است اما در بخش‌هایی از این کتاب‌ها به برخی از دیدگاه‌ها و مبانی فکری و معرفتی سید‌جمال‌ اشاره شده است. یعنی به سیدجمال به عنوان بخشی از یک جریان فکری و معرفتی تأثیرگذار توجه گردیده است. برخی از مهم‌ترین این دسته از آثار عبارتند از:

ـ بررسی نهضت‌های اصلاحی در صد ساله اخیر، تألیف مرتضی مطهری.(انتشارات صدرا، تهران، 1385).

ـ آسیب‌شناسی دین پژوهی معاصر، تألیف عبدالحسین خسروپناه.(انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، 1388).

ـ  سیری در تفکر کلامی معاصر، تألیف محمدصفر جبرئیلی.(انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران،1391).

ـ سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی مجدد نهضت احیای فکردینی، تألیف محمدجواد صاحبی.(نشر احیاگران، قم،1386).

شاخصه اصلی و نقطه اشتراک این آثار در این است که سیدجمال را بهره‌مند از مبانی کلامی شیعی و برخوردار از عقلانیت اسلامی در بینش، منش و کنش‌های فردی و سیاسی و اجتماعی معرفی کرده‌اند. تفاوت ‌این نویسندگان در نوع نگاه و زوایای مختلفی است که با توانایی، اشراف و سبک منحصر به فرد خود برآثار سیدجمال داشته‌‌اند و توانسته‌اند به تبیین برخی از مبانی فکری و معرفتی وی بپردازند؛ اگرچه بسیاری از مباحث مربوط به هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، معرفت‌شناسی، ارزش‌شناسی و دین‌شناسی از نظر سید‌جمال‌ در این آثار نیامده است، اما به نوبه خود در صدد تبیین مبانی فکری ـ معرفتی سیدجمال برآمده‌‌اند.

4ـ2ـ1ـ7. آثار ناظر به جریان‌ساز بودن سیدجمال

برخی از مهم‌ترین این آثار عبارتند از:

ـ بررسی نهضت‌های اصلاحی در صد ساله اخیر، تألیف مرتضی مطهری.(انتشارات صدرا، تهران، 1385).

ـ آسیب‌شناسی دین‌پژوهی معاصر، تألیف عبدالحسین خسروپناه.(انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، 1388).

ـ سیدجمال‌الدین اسدآبادی پایه گذار نهضت اسلامی، تألیف صدر واثقی.(انتشارات پیام، تهران، 1355).

ـ سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی مجدد نهضت احیای فکردینی، تألیف محمدجواد صاحبی.(نشر احیاگران، قم،1386).

ـ جریان شناسی اعتزال نو، تألیف محمد عرب صالحی.(انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران،1393).

ـ بررسی آراء و نگرش‌های قرآنی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، تألیف محمد اصدق‌پور.(انتشارات امین‌نگار، تهران،1398).

در این سنخ از آثار، سیدجمال به عنوان جریان‌ساز، مجدد و یا بنیان‌گذار حرکت‌های فکری، دینی، اصلاحی، اجتماعی مطرح گردیده است و سلسه جنبان نهضت‌های اصلاحی و اسلامی و یا پایه‌گذار سبک تفسیر اجتماعی از قرآن‌کریم معرفی شده است. باید گفت در این سنخ از آثار، پژوهشگران درصدد تبیین تأثیرات بینش، منش و کنش سیدجمال بر شاگردان و دیگر معاصران وی می‌باشند و با روشی مقایسه‌ای به بیان تفاوت نگاه بینشی و عملکرد سید با پیشینیان اشاره دارند. در این سنخ از آثار تلاش گردیده تا سبک‌‌های نوینی که توسط سید در عرصه‌های مختلف بنا نهاده شد و سبب ایجاد جریان‌ها و حرکت‌های فکری، اصلاحی و نوگرایانه متأثر از سید گردید را تشریح و تبیین نمایند. می‌توان گفت یکی از ارزنده‌ترین و کاربردی‌ترین آثار درباره سید همین سنخ از مطالعات می‌باشند؛ زیرا اسباب شناخت اهمیت، نقش و تأثیرات سیدجمال بر دیگران و آینده‌گان را که در واقع نتیجه یک عمر تلاش و تحمل مرارت‌ها توسط وی بوده است را بیش از پیش را برای حقیقت طلبان درباره سید فراهم می‌آورند.

4ـ2ـ1ـ8. آثار ناظر به عقل‌گرا بودن سیدجمال  

از شاخصه‌های بارز سیدجمال، عقل‌گرایی اوست. تأملات عقل‌گرایانه ایشان در تحلیل و تفسیر قضایای اسلامی و همچنین آیات قرآن‌کریم اعم از مسائل فلسفی، اجتماعی و اخلاقی در آثارش به خوبی مشهود است. در ادامه با دسته‌بندی و تفکیک سنخ‌ آثار ناظر به عقل‌گرایی سیدجمال به : عقل‌گرایی اعتدالی و عقل‌گرایی افراطی، بیشتر به توصیف و تحلیل سنخ این آثار و بیان وجه تمایز آنها با یکدیگر خواهیم پرداخت:

 4ـ 2ـ1ـ 8ـ1. آثار ناظر به عقل‌گرایی اعتدالی سیدجمال  

برخی از مهم‌ترین آثاری که در آنها به شاخصه عقل‌گرایی اعتدالی سید اشاره شده است، عبارتند از:

ـ سیری در تفکر کلامی معاصر، تألیف محمدصفر جبرئیلی.(انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران،1391).

ـ  جریان‌شناسی اعتزال نو، تألیف محمد عرب صالحی.(انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، 1393).

ـ بررسی آراء و نگرش‌های قرآنی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی،تألیف محمد اصدق‌پور.(انتشارات امین‌نگار، تهران،1398).

این سنخ آثار، رویۀ عقل‌گرایانۀ سیدجمال‌ در پرداختن به مسائل و شبهات را همراه با اعتدال و میانه‌روی می‌دانند، و معتقدند عقل‌گرایی وی در چهارچوب قواعد و اصول عقلانیت اسلامی بوده است. برای مثال به رسالۀ «تفسیر مفسر»( اسدآبادی، الآثار الکاملة، 1423ق، ج9،ص196ـ187) که توسط سیدجمال در نقد و ردّ تفسیر عقل‌گرایانۀ افراطی و علم‌زدۀ سیداحمدخان هندی نگاشته شده است، استناد شده است.

4ـ2ـ1ـ8ـ2. اثری ناظر به عقل‌گرایی افراطی سیدجمال  

در اثری که پیرامون مناهج تفسیری در قرن چهاردهم تالیف شده است، سیدجمال را عقل‌گرایی افراطی  خوانده است. آن اثر عبارت است از:

ـ اتجاهات التفسیر فی القرن الرابع عشر، تألیف فهدبن‌عبدالرحمن الرومی.(بیروت، الرسالة، 1418ق).

فهدبن‌عبدالرحمن الرومی در کتاب خود، پس از معرفی سید جمال به عنوان مؤسس و پایه‌گذار یک مدرسۀ عقلی- اجتماعی در تفسیرقرآن و معرفی اجمالی این مدرسه، این جریان فکری را متهم به عقل‌گرایی محض، افراطی و مجرد از نصوص می‌نماید و به نمونه‌هایی از تفسیر المنار و کلمات عبده و رشید رضا اشاره می‌نماید. (الرومی، اتجاهات التفسیر فی القرن الرابع عشر،1418ق، ج2، ص729).

در حالی که به نظر می‌رسد خود سید جمال با اینکه پیشگام عقل‌گرایی و تفسیر اجتماعی قرآن‌کریم بود، در همۀ احوال پایبند به اصول کلامی و عقلانی در تفسیر نیز بوده است، و از حد اعتدال در عقل‌گرایی خروج ننموده است. خود سیدجمال نیز، همان‌طور که در تقابل وی با تفسیرسیداحمدخان اشاره شد، با افراط در عقل‌گرایی مخالف بود. بله، برخی از کسانی که سعی در ادامۀ راه و پیمودن مسیر اصلاحی سیدجمال را داشتند، گاه از مسیر اعتدال خارج شده و در ورطۀ افراط در عقل‌گرایی پا نهاده‌اند که از جمله می‌توان به جناب رشید رضا در تفسیر المنار اشاره نمود.(ر.ک: اصدق‌پور، بررسی آراء و نگرش‌های قرآنی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی،1398،ص167ـ165)  دیگران نیز به انحراف برخی از شاگردان سیدجمال از مسیر آرمان‌های وی اشاره‌ نموده‌اند.(ر.ک: محیط‌طباطبائی، نقش سیدجمال‌الدین اسدآبادی در بیداری مشرق زمین،1380؛ عنایت، سیری در تفکر سیاسی عرب،1385).

4ـ2ـ1ـ9. آثار ناظر به نومعتزله‌ بودن سیدجمال

سیدجمال‌، یکی از صاحب‌نظران برجسته و تأثیرگذار درجریان فکری نومعتزلیان است و می‌توان گفت که وی اولین شخصیتی است که عقلانیت اسلامی را به شکل اجتماعی در جهان اسلام مطرح کرد و معتقد بود که این عقلانیت باید حضور سیاسی ـ اجتماعی داشته باشد. نام اثری که به این ویژگی سیدجمال پرداخته است، عبارت است از:

ـ  جریان‌شناسی اعتزال نو، تألیف محمد عرب‌صالحی.(پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،تهران، 1393).

اعتزال نو، از جهت رویکرد و روش، نسبت به اشاعره و اهل حدیث، به تشیّع و مبانی آن نزدیک است و شالوده فکری و معرفتی ایشان، عقلانیت و انفتاح باب اجتهاد است. برهمین اساس می‌توان گفت یکی از شاخصه‌های اصلی معتزله و پس از آن نومعتزلیان پیروی از عقل و عقل‌گرایی است. در واقع این ویژگی سیدجمال، ریشه در همان شاخصه عقل‌گرایی او دارد.(ر.ک: عرب‌صالحی، جریان‌شناسی اعتزال‌نو، 1393،ج1، مصاحبه با عبدالحسین خسروپناه، ص101ـ97؛ همان، مصاحبه با محمدصفر جبرئیلی، ج1، ص132ـ129).

4ـ2ـ1ـ10. آثار ناظر به سبک تفسیری سیدجمال

آثاری که به تبیین مبانی تفسیری سید پرداخته‌اند، عبارتند از:

. بررسی آراء و نگرش‌های قرآنی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، تألیف محمد اصدق‌پور.(انتشارات امین‌نگار، تهران،1398).

. آراءتفسیری سیدجمال‌الدین اسدآبادی و ابعاد اجتماعی آن، تألیف محمد اصدق‌پور.(فصلنامه پرتو وحی، ش5، زمستان وپاییز1395).                                                                                                                          

پژوهشگر در این دو اثر قرآن‌پژوهانه، تلاش کرده تا گرایش، روش و منهج تفسیری سیدجمال را واکاوی و استخراج نماید. مبنای سیدجمال برای حل مسائل جامعه و کشورهای اسلامی و نجات آنها از انحطاط و استبداد و استعمار و جهل و خرافه و … «رجوع و بازگشت به قرآن» و احیای تأثیرگذاری قرآن بر مناسبات اجتماعی است. بر اساس این مبنای تفسیری، سیدجمال برای رسیدن به چنین اهداف عالیِ اصلاحی، به گرایشی روی آورد که نزدیک‌ترین مسیر برای تحقّق بخشیدن به این آرمان‌هاست که بعدها به نام «گرایش تفسیر اجتماعی» از قرآن‌کریم نام‌گذاری شده است.

«تفسیر اجتماعی»، گرایشی است در تفسیر و از شاخه‌های تفسیر اجتهادی است.(مؤدب، روش‌های تفسیری قرآن،1380، ص279). که با اقبال گستردۀ مفسران معاصر رو به رو شده است؛ به طوری که کمتر تفسیری در دوران معاصر از این گرایش تهی است. در این گرایش، مفسر به طرح گسترده و عمیق مباحث اجتماعی قرآن در کنار مباحث و احکام فردی اهتمام نشان داده، می‌کوشد به همۀ آیات قرآن از زاویۀ طرح و حل مسائل و مشکلات اجتماعی جوامع بشری، و به طور خاص جامعۀ مسلمانان، بنگرد و به تفسیر بپردازد. همچنین می‌کوشد با تطبیق آموزه‌های قرآن‌کریم بر مسائل اجتماعی، مشکلات و مسائل اجتماعی را بر قرآن عرضه کرده با جست‌وجوی راه حل‌ها و درمان آن‌ها، جامعۀ اسلامی را به سمت تحول و پیشرفت سوق دهد. بنابراین، باید اذعان داشت که نوع نگاه سیدجمال به قرآن همراه با نوعی گرایش اجتماعی در تفسیر بوده است.

4ـ2ـ1ـ11. آثار متنوع دیگر پیرامون سیدجمال

پیرامون زوایای مختلف زندگی و شخصیت سیدجمال، آثار متعدد دیگری در قالب پایان‌نامه‌، مقالات و همایش‌ها نیز به نگارش درآمده که عناوین این آثار گویای سنخ مطالعات آنها می‌باشد. سنخ برخی از این آثار تطبیق و مقایسه آراء و اندیشه‌های سیدجمال با اندیشمند و متفکر دیگری می‌باشد که این سنخ نیز به نوبه خود ارزشمند و حاوی نوآوری‌های تحلیلی درباره سیدجمال می‌باشد. مناسب است به برخی از مهم‌ترین این آثار اشاره گردد :

   4ـ2ـ1ـ11ـ1. پایان نامه‌ها

ـ روش‌شناسی بومی‌سازی مفاهیم مدرن سیاسی؛ مطالعه موردی: سیدجمال‌الدین اسدآبادی، آیت‌الله نائینی و امام خمینی(ره)، مقطع دکتری، پدیدآور: مرتضی شیرودی.(دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده علوم سیاسی،1390).

ـ مطالعه تطبیقی اصلاحات در اندیشه سیاسی امام‌خمینی و ‌‌‌سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، مقطع‌کارشناسی‌ارشد، پدیدآور: اصغر مردعلی.( دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده علوم سیاسی،1394).

ـ بررسی زمانه، زندگی و اندیشه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، مقطع‌کارشناسی‌ارشد، پدیدآور: نجم الدین میناپور.(دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی،1392).

ـ جایگاه نواندیشی دینی در اندیشه سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، مقطع‌کارشناسی‌ارشد، پدیدآور: زهرا حمیدی.(دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی،1394).

ـ مواجهه متفکران مسلمان با غرب با تاکید بر آراء سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی و علامه محمد اقبال لاهوری، مقطع کارشناسی ارشد، پدیدآور: محسن ستوده.(دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی تهران، دانشکده علوم انسانی،1397).

ـ مقایسه ‌اندیشه سیاسی و اجتماعی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی و محمد اقبال لاهوری، مقطع کارشناسی‌ارشد، پدیدآور: محمد صادقی مهر.(دانشگاه خوارزمی، دانشکده علوم سیاسی،1395).

 4ـ2ـ1ـ11ـ2. مقالات                                                                                                                                                        

ـ سیدجمال‌الدین و نهضت اتحاد کشورهای اسلامی، تألیف جاوید اقبال.(فصلنامۀ تاریخ فرهنگ معاصر، سال 6، ش 23-24، 1383).

ـ شناخت من از سیدجمال‌الدین، تألیف سید جعفر شهیدی.(فصلنامۀ تاریخ و فرهنگ معاصر، ش17- 18، بهار و تابستان 1375).

ـ اسلام و مدرنیته در اندیشۀ سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، تألیف محمدعلی توانا.(مجلۀ پژوهش علوم سیاسی، ش 3، پاییز و زمستان1385).

ـ مولفه‌های روشنفکری در اندیشه اجتماعی سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، تألیف مجیدکافی و رضاکلوری.(دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، دوره۲، ش3، 1389).

ـ زمینه‌های تاریخی و سیر اندیشه اصلاح‌گرایی دینی سید‌جمال‌‌الدین‌اسدآبادی، تألیف منصور نصیری.( فصلنامه معرفت، ش51، 1389).

- حکومت رحیمه حکیمه در اندیشه سیاسی ـ اجتماعی سید‌جمال‌‌الدین حسینی، تألیف جمعه‌خان محمدی.( فصلنامه آموزه، ش 2، 1382).

ـ آراءتفسیری سیدجمال‌الدین اسدآبادی و ابعاد اجتماعی آن، تألیف محمد اصدق‌پور.(فصلنامه پرتو وحی، ش5، زمستان وپاییز1395).                                                                                                                          

4ـ2ـ1ـ11ـ3. همایش‌ها

ـ بررسی علل، مبانی و روش‌های اندیشه بازگشت به قرآن سیدجمال‌الدین اسدآبادی، تألیف علی سیفی عارف و احمد مرادخانی.(دومین همایش ملی پژوهش‌های نوین در حوزه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی ایران،۱۳۹۵).

ـ نقش سیدجمال‌الدین اسدآبادی در ایجاد و تعمیق خودباوری، تألیف حسن حسین‌زاده شانه‌چی.( همایش منطقه ای نخبگان فرهنگی، خودباوری در فرهنگ اسلامی و ایران،۱۳۸۸).

این موارد تنها بخشی از مقالات، پایان‌نامه‌ها و همایش‌‌هایی است که پیرامون ابعاد شخصیتی سیدجمال و اندیشه‌ها و فعالیت‌های اصلاحی و سیاسی ـ اجتماعی وی به نگارش درآمده‌اند. هر کدام از این آثار و پژوهش‌ها، متناسب با رسالتی که طبق عنوان و موضوع خود برعهده دارند، حاوی مطالب و اطلاعات و تحلیل‌های مفیدی حول محور سیدجمال می‌باشند.

4ـ2ـ2. سنخ آثار نافیان و مخالفان سیدجمال

در میان آثار فراوان متفکران بسیاری که درباره زوایای مختلف زندگی و حیات  علمی ـ فرهنگی، سیاسی ـ اجتماعی سیدجمال‌الدین، همّت به نگارش و خلق اثر داشته‌اند، برخی از نویسندگان به نقد و یا نفی سیدجمال قلم زده‌اند که به نوبه خود قابل توجه می‌باشند که به سنخ‌شناسی برخی از این آثار اشاره می‌کنیم :

4ـ2ـ2ـ1. سنخی از آثار که سید را عنصری نفوذی و جاسوس معرفی می‌کنند

ـ  حقوق بگیران انگلیس در ایران، تألیف اسماعیل رائین.(انتشارات جاویدان، تهران،1347).

ـ  اسناد سیاسی دوره قاجار، تألیف ابراهیم صفایی.(انتشارات بابک، تهران،1355).

ـ  بازیگر انقلاب شرق؛ جمال‌الدین افغانی، تألیف مهراب امیری، با مقدمه ابراهیم صفایی.(بی‌جا ،تهران،1345).

ـ  ان‍ق‍لاب‌ ای‍ران‌، تألیف‌ ادوارد گرانویل ب‍راون‌، مترجم: احمد پژوه شیرازی.(انتشارات کانون معرفت، تهران،1329).

ـ  ره‍ب‍ران‌ م‍ش‍روطه‌، تألیف اب‍راه‍ی‍م‌ ص‍ف‍ایی‌.(انتشارات جاویدان، تهران،1362).

ـ ک‍ت‍اب‌ آب‍ی‌؛ گ‍زارش‍ه‍ای‌ م‍ح‍رم‍ان‍ه‌ وزارت‌ ام‍ور خ‍ارج‍ه‌ ان‍گ‍ل‍ی‍س‌ درب‍اره‌ ان‍ق‍لاب‌ م‍ش‍روطه‌ ای‍ران‌، کوشش اح‍م‍د ب‍ش‍ی‍ری‌.( نشر نو، تهران،1362).

4ـ2ـ2ـ2. سنخی از آثار که سید را فرامانوس می‌دانند

ـ  سازمان جهانی فراماسونری،  تألیف ولی‌الله یوسفیه.(بی‌جا، تهران،1352).

ـ  فراموشخانه و فراماسونری در ایران، تألیف اسماعیل رائین.(انتشارات امیرکبیر، تهران،1357).

4ـ2ـ2ـ3. سنخی از آثار که سید را پنهان‌کار و بی‌سواد خطاب کرده‌اند

ـ  پنهان‌کاری‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، تألیف سیدجواد طباطبایی.( وب سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل سیدجمال الدین اسدآبادی، فروردین 1399. www.cgie.org.ir).

ـ  دربارۀ میزان دانش سیدجمال و مسئلۀ پروتستانیسم اسلامی، تألیف سیدجواد طباطبایی.( وب سایت فرهنگ امروز، فروردین 1399. www.farhangemrooz.com).

4ـ2ـ3. در نقد نافیان و مخالفان سیدجمال

 ناظر به آثار یادشده در نقد و نفی سیدجمال باید گفت: در این رویکرد سلبی پاره­ای سید را از عوامل نفوذی بیگانگان برشمرده‌اند. این بدبینی یا به خاطر سفرهاى طولانى و دائمى او به‏ لندن، پاریس، مسکو و ... بوده و یا به خاطر آنکه در ایران‏ علیه استبداد شاه وقت قیام کرده است.(خسروشاهى،1391،ص14) در تحلیل این سنخ نگاه باید گفت که شخصیت پرتلاش، صریح و بی‌باکی همانند سید که در همه مناطق بر علیه استعمار خارجی و استبداد داخلی فعالیت جدی داشته است و از ظلم‌ها و جنایاتشان پرده برمی‌داشته و میدان‌دار مبارزه با نمادهای استعماری و استبدادی در ایران و هند و افغانستان و مصر و ... بوده است، کاملاً طبیعی است که دستگاه تبلیغاتی و قلم به دستان وابسته به قدرت حاکمه و عوامل پیدا و پنهان استعمار پیر، بی‌کار ننشسته و با آگاهی کامل از نقاط ضعف و حساسیت جامعه نسبت به مسائل مذهبی و ملی، شروع به عوام‌فریبی و مخدوش نمودن چهره خدوم و مبارز سیدجمال نماید. قطعاً اگر سید نیز برای منافع آنان خطری نمی‌داشت و برعلیه آنان زبان و بنان را به چرخش درنمی‌آورد، همین دستگاه حاکمه و جیره‌خواران قلم به دستش، از سیدجمال قدیسی بی بدیل به تصویر می‌کشیدند. سیدجمال شخصیتی است که هنوز آنگونه که باید شناخته نشده است، به همین دلیل برخی دوستان از روی عدم آگاهی از اندیشه‌های اصلاحی و مبانی معرفتی وی و دشمنان با هدف مخدوش کردن شخصیت و در نهایت مهجور نمودن راه و اهداف بلند ایشان، به نقد و یا نفی‌ وی پرداخته‌اند و در بسیاری از موارد از حیطه انصاف نیز گام را فراتر نهاده‌اند و اغراض دیگری غیر از درک و بیان «حقیقت» را دنبال نموده‌اند و مسلمات فکری و حقایق حیات علمی، سیاسی و اجتماعی سید را نادیده گرفته‌اند و انکار نموده‌اند. امری مسلم و طبیعی است که عملکرد سیدجمال نیز همانند بسیاری از مصلحان اجتماعی و فعالان عرصه سیاست، خالی از نقص و کاستی نبوده است؛ اما درک صحیح و عمیق از منظومه فکری ـ معرفتی وی و‌ آگاهی از مبانی بینشی، منشی و کنشی سیدجمال، موجب قضاوتی منصفانه و واقع بینانه از عملکرد ایشان در عرصه‌های سیاسی – اجتماعی خواهد شد و چه بسا بسیاری از اشکالات و نقد‌های طرح شده پیرامون این شخصیت مرتفع گردد. با توجه به اینکه پاسخگویی به مسایل و شبهات پیرامونی سیدجمال از موضوع این مقاله خارج است،‌ اما در جهت پاسخگویی به سوالات و ابهامات پیرامون سیدجمال، ضروری است که به کشف، تبیین و تدوین منظومه معرفتی سیدجمال پرداخته شود تا درباره‌ اندیشه و مبانی فکری ایشان روشنگری صورت گیرد و ناقدان و نافیان وی، به حقیقت فکری و مبانی معرفتی ایشان ارجاع داده شوند. برهمین اساس مراجعه به منابع اصیل و دست اول عقاید و آراء سید را برای درک حقیقت و رسیدن به قضاوتی منصفانه، امری ضروری می‌دانیم و حقیقت‌جویان را به شناخت مبانی بینشی، منشی وکنشی سیدجمال از طریق واکاوی آثاری که در این مقاله به سنخ‌شناسی آنان پرداخته شده است ارجاع می‌دهیم. قضاوت را در این حوزه به عقل و انصاف و حق‌طلبی مخاطبان‌ واگذار می‌نماییم.

5. نتیجه‌گیری

نتیجه سخن اینکه پیرامون شخصیت فعّال، پرتحرّک، صریح و بی‌باکی مانند سیدجمال‌الدین اسدآبادی که دارای ابعاد متعدد دینی، علمی، اجتماعی و سیاسی می‌باشد، آثار بسیاری به رشته تحریر درآمده است و همچنان نیز این شخصیت در کانون توجه پژوهشگران و تحلیلگران قرار دارد. باید اذعان کنیم که آثار پیرامون سیدجمال‌ بیش از آثاری است که در این مقاله به آنها اشاره شد می‌باشند و در این فرصت کوتاه فقط به برخی از مهم‌ترین این آثار پرداخته شده است؛ اما به همین مقدار، أهم موارد و سنخ‌های گوناگون مطالعات پیرامون سیدجمال معرفی و برجسته گردید. در مجموع بایدگفت: ساحت­های مطالعاتی ناظر به اندیشه­های سیدجمال‌الدین اسدآبادی یا با رویکرد ایجابی است و یا با رویکرد سلبی. در رویکرد ایجابی صاحبان آثار یا به استخراج داده‌ها، یا به ساختار داده­ها و یا به بسط داده­های فکری و اندیشه­ای سید از متون مکتوب ایشان و گفتارهای شفاهی او پرداخته‌اند. در رویکرد سلبی و یا نفی سیدجمال نیز با سه حیطه مواجه هستیم. انتقاد از اندیشه­های او، آسیب­شناسی اندیشه­های سید و یا انکار او در این رویکرد قابل ملاحظه است.

اول ثمره و نتیجه سنخ‌شناسی مصالعات پژوهی درباره سیدجمال، آگاهی حقیقت طلبان و آشنایی کنجکاوان شناختِ بینش، منش و کنش‌های سیدجمال، از دامنه و گستره پیشینه مطالعات و پژوهش‌های پیرامون وی می‌باشد. در نتیجه، از این طریق راه وصول به منابع اصیل و دست اول معرفت و کسب اطلاعات بیشتر برای آنان فراهم خواهد بود.

از نتایج و کارکردهای سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی درباره سیدجمال‌، تعیین مرزهایی میان گونه‌های متعدد و متفاوت است که به پژوهشگر این امکان را می‌دهد که بتواند میان گونه‌های مطالعاتی متنوع، جداسازی نماید و تتبعی هدفمند داشته باشد.

از دیگر فوائد و کارکردهای سنخ‌شناسی مطالعات پژوهی پیرامون سیدجمال‌، که اهمیت آن را بیش از پیش ‌نمایان می‌سازد این است که، گونه‌های مطالعاتی، ابزار مناسبی برای تحلیل می‌باشند و طریق وصول به شناخت‌اند و موجب ارتقاء دقت و پیدایی نظم و وصول به تنظیم نتایج پیرامونی را فراهم می‌آورند. در نتیجه به سوالات، ابهامات و کنجکاویهای پژوهشگر، حول‌محور سیدجمال پاسخ داده می‌شود.

نتیجه مهم دیگر، آشکار شدن این حقیقت است که؛ هرچند در تمامی این آثار به شخصیت و فعالیت‌های سیدجمال از زوایا و ابعاد گوناگون نگریسته شده است؛ اما هنوز یک اثر منسجم و یکپارچه که دربردارنده و گویای «منظومه فکری ـ معرفتی سید جمال» باشد به رشته تحریر در نیامده است. این نقص و کاستی در تبیین و ترسیم هندسه معرفتی و نظام فکری سیدجمال محسوس است. تحقّق این منظومه معرفتی حول محور سید، امری ضروری و با اهمیت می‌باشد که در پرتو آن به بسیاری از سوالات، ابهامات و کنجکاویهای پژوهشگران پیرامون سیدجمال بصورت مبنایی و منطبق با اصول بینشی و منشی سیدجمال پاسخ داده خواهد شد.

فهرست منابع و مآخذ

منابع فارسی

1. اسدآبادی، میرزا لطف الله، شرح حال و آثار سیدجمال‌الدین اسدآبادی، انتشارات دارالفکر، قم،1349. ‌2. ابوالقاسمی، سیدرضا، هویت تاریخی سیدجمال‌الدین اسدآبادی، انتشارات نبی‌اکرم(ص)،1394.
2. امیری، مهراب، بازیگر انقلاب شرق؛ جمال‌الدین افغانی، با مقدمه ابراهیم صفایی، بی‌جا ،تهران،1345.
3. اصدق‌پور، محمد، بررسی آراء و نگرش‌های قرآنی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، با مقدمه استاد سیدهادی خسروشاهی، انتشارات امین‌نگار، تهران،1398.
4. ب‍ش‍ی‍ری‌، اح‍م‍د، ک‍ت‍اب‌ آب‍ی‌؛ گ‍زارش‍ه‍ای‌ م‍ح‍رم‍ان‍ه‌ وزارت‌ ام‍ور خ‍ارج‍ه‌ ان‍گ‍ل‍ی‍س‌ درب‍اره‌ ان‍ق‍لاب‌ م‍ش‍روطه‌ ای‍ران‌، نشر نو، تهران،1362.
5. جبرئیلی، محمدصفر، سیری در تفکر کلامی معاصر، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، تهران،1391.
6. جمالی‌اسدآبادی، ابوالحسن، نامه‌های سید‌جمال‌‌الدین‌اسدآبادی، انتشارات پرستو، تهران،1360.
7. جمالی‌اسدآبادی، صفات‌الله، سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی؛ اسناد و مدارک درباره ایرانی الاصل بودن وی، انتشارات ابن‌سینا، بی‌جا، چاپ اول،1347.
8. حکیمی، محمدرضا، بیدارگران اقالیم قبله، انتشارات دلیل ما، قم، 1382.
9. حلبی، علی اصغر، زندگانی و سفرهای سید‌جمال‌‌الدین‌اسدآبادی، انتشارات زوار، تهران، 1383.
10. خدوری، مجید، ‌گرایش‌های سیاسی در جهان عرب، ‌ترجمه عبدالرحمن عالم، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وابسته به وزارت امورخارجه، تهران،1369.
11. خسروشاهی، سیدهادی، دفاع از سید‌جمال‌‏الدین حسینی و سخنی با تاریخ‌نگاران عصر پهلوی، انتشارات کلبه شروق، قم،1391.
12. خسروپناه، عبدالحسین، آسیب‌شناسی دین پژوهی معاصر، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، 1388.
13. رائین، اسماعیل، حقوق بگیران انگلیس در ایران، انتشارات جاویدان، تهران،1347.
14. ـــــــــــــ ، فراموشخانه و فراماسونری در ایران، انتشارات امیرکبیر، تهران،1357.
15. صاحبی، محمدجواد، سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی مجدد نهضت احیای فکردینی، نشر احیاگران، قم،1386.
16. ـــــــــــــــــ ، تاکتیک‌های انقلابی سید سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی، انتشارات هادی، قم،1358.
17. صفایی، ابراهیم، اسناد سیاسی دوره قاجار، انتشارات بابک، تهران،1355.
18. ــــــــــــــ ، ره‍ب‍ران‌ م‍ش‍روطه‌، انتشارات جاویدان، تهران،1362.
19. ضابط‌پور، غلامرضا، اندیشه سیاسی سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، انتشارات دانش و اندیشه معاصر، تهران،1380.
20. عنایت، حمید، سیری در اندیشه سیاسی عرب، انتشارات امیرکبیر، تهران،1358.
21. عرب صالحی، محمد، جریان‌شناسی اعتزال نو، جلد اول، چاپ اول، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران،1393.
22. فرهادیان، رضا، فریادگر قرن، انتشارات بوستان‌کتاب، قم،1387.
23. کافی، مجید، تغییرات اجتماعی در اندیشه سید‌جمال‌‌الدین اسدآبادی، انتشارات پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، قم،1390.
24. کرمانی، ناظم الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1363.
25. ب‍راون‌، ادواردگرانویل، ان‍ق‍لاب‌ ای‍ران‌، مترجم: احمد پژوه شیرازی، انتشارات کانون معرفت، تهران،1329.
26. مجتهدی،کریم، سیدجمال‌الدین و تفکر جدید، انتشارات تاریخ ایران، تهران،1363.
27. محلاتی، محمد،گفتارخوش یارقلی، تصحیح:حاج سید هدایت الله مسترحمی، تهران، انتشارات فراهانی، بی تا.
28. محیط طباطبائی، محمد، نقش سید جمال‌‌الدین در بیداری مشرق زمین،‌ چ5، انتشارات کلبه شروق، قم،1380.
29. مدرسی چهاردهی، مرتضی، سیدجمال‌الدین و اندیشه‌های او، انتشارات امیرکبیر، تهران،1389.
30. مطهری، مرتضی، مجموعه‌آثار، ج24، چ1، انتشارات صدرا، تهران، 1385.
31. موثقی، سیداحمد، سیدجمال‌الدین اسدآبادی مصلحی متفکر و سیاستمدار، دفترتبلیغات اسلامی، قم،1380.
32. ـــــــــــــــ ، علل و عوامل ضعف و انحطاط مسلمین در اندیشه سیاسی و آرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی، انتشارات فرهنگ اسلامی، تهران،1378.
33. مؤدب، سیدرضا، روش های تفسیری قرآن، انتشارات اشراق، قم،1380.
34. واثقی، صدر، سیدجمال‌الدین اسدآبادی پایه گذار نهضت اسلامی،چاپ2 ،انتشارات پیام، تهران، 1355.
35. یوسفیه، ولی‌الله، سازمان جهانی فراماسونری، بی‌جا، تهران،1352.

منابع عربی

37. ابوحمدان، سمیر، جمال‌الدین الافغانی و فلسفۀ الجامعۀ الاسلامیۀ، الشرکۀ العالمیۀ الکتاب، بیروت،1992م.
38. امین، احمد، زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1426ق.
39. حنفی، حسن، جمال‌الدین الافغانی، مکتبۀ الاسرۀ، مصر،1999م.
40. حسینی اسدآبادی، سیدجمال‌الدین، الآثار الکاملة؛ اعداد و تقدیم: سیدهادی خسروشاهی، 9مجلد، الاولی، مکتبه الشروق الدولیه، القاهره، 1423 ه.ق.
41. حورانی، آلبرت، الفکر العربی فی عصر النهضه (1719 – 1939م)، مترجم: کرمی غرقول، نوفل، بیروت، 1997م.
42. رشیدرضا، محمد، تاریخ الاستاذ الامام الشیخ محمد عبده،3مجلد، الطبعة الثانیة؛ دارالفضیله، القاهرة؛ 1427ق.
43. رومی، فهدبن‌عبدالرحمن، اتجاهات التفسیر فی القرن الرابع عشر، مؤسسه الرساله، بیروت، 1418ق.
44. شرباصی، احمد، امیرالبیان شکیب ارسلان، موسسۀ المصریة العامه، قاهره،1963م.
45. شوقی ، ابوخلیل، الاسلام و حرکات التحریر العربیه، دارالفکر المعاصر، دمشق،1395ق.
46. عماره مصری، محمد، مسلمون ثوار، دارالشروق، بیروت، 1988م.

مقالات و مجلات

47. اصدق‌پور، محمد، آراءتفسیری سیدجمال‌الدین اسدآبادی و ابعاد اجتماعی آن، فصلنامه پرتو وحی، ش5، زمستان وپاییز1395.
48. اقبال، جاوید، سیدجمال‌الدین و نهضت اتحاد کشورهای اسلامی، فصلنامۀ تاریخ فرهنگ معاصر، سال6، ش23-24، 1383.
49. توانا، محمد علی، اسلام و مدرنیته در اندیشۀ سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، مجلۀ پژوهش علوم سیاسی، ش3، پاییز و زمستان1385.
50. شهیدی، سید جعفر، شناخت من از سیدجمال‌الدین، فصلنامۀ تاریخ و فرهنگ معاصر، ش17- 18، بهار و تابستان1375.

51.کافی، مجید و رضا کلوری، مولفه‌های روشنفکری در اندیشه اجتماعی سیدجمال‌الدین‌اسدآبادی، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، دوره۲، ش3، 1389.

52. محمدی، جمعه‌خان، حکومت رحیمه حکیمه در اندیشه سیاسی ـ اجتماعی سید‌جمال‌‌الدین حسینی، فصلنامه آموزه، ش2، 1382.
53. نصیری، منصور، زمینه‌های تاریخی و سیر اندیشه اصلاح‌گرایی دینی سید‌جمال‌‌الدین‌اسدآبادی، فصلنامه معرفت، ش51، 1389.

منابع اینترنتی

54. طباطبایی، سیدجواد، پنهان‌کاری‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی، وب سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل سیدجمال الدین اسدآبادی، فروردین 1399. www.cgie.org.ir
55. ـــــــــــ ، دربارۀ میزان دانش سیدجمال و مسئلۀ پروتستانیسم اسلامی، وب سایت فرهنگ امروز، فروردین 1399. www.farhangemrooz.com

منابع انگلیسی

56 . Sayyid Jamal AdDdin "al-Afghani": A Political Biography. Nikki R. Keddie. Berkeley, Calif. University of California Press [2001] .

57  . An Islamic Response to Imperalism . Nikki R. Keddie. Berkeley, CA : University of California Press, [2020].

58. Jamāḷ Al-Dīn Al-Afghāni, a Muslim Intellectual . Anwar Moazzam. New Delhi : Institute of Objective Studies, New Delhi, India : Marketed by Genuine Publications & Media Pvt. Ltd. 2017.

59 . Modernist Islam, 1840-1940 . Charles Kurzman Oxford ; New York : Oxford University Press, [2010].

60 . Sayyid Jamal Al-Din Al-Afghani & the West. Sheikh Jameil Ali. New Delhi : Adam, 2002.

[1] . دانشیار دانشگاه معارف اسلامی قم.

[2] . دکتری مدرسی معارف اسلام، دانشگاه معارف اسلامی قم.